تأثیر یک بیماری شهری بر جامعه روستایی
موسی عنبری. جامعهشناس
روستاییها و عشایر بخشی از جامعه ملی هستند و جامعه ملی هم بخشی از جامعه جهانی؛ ازاینرو ناگزیر تأثیراتی از کرونا پذیرفتهاند و زندگیشان دستخوش تغییراتی شده است؛ اما شاید نوع این تغییرات متفاوت از آنچه در جامعه شهری رخ داده، باشد. بافت جامعه روستایی و عشایری با بافت جامعه شهری تفاوتهایی دارند که این تفاوتها موجب شده تا تأثیر نفوذپذیری و تأثیر کرونا هم در آنها متفاوت باشد. برای گفتن اینکه کرونا چه تأثیری بر زندگی روستاییان و عشایر ایران دارد، باید به آمارهایی دسترسی داشته باشیم. آنچه تاکنون به دست آمده، این است که هنوز آمار دقیقی درباره ابعاد موضوع و خسارتهای احتمالی و فرصتهای جدیدی که ایجاد شده، در دسترس نیست؛ ولی میتوان با وامگرفتن از تغییراتی که کرونا در بخشهای مختلف جامعه ایجاد کرده و متغیرهای متفاوت را دگرگون کرده، درباره تأثیر آن بر زندگی دو جامعه روستایی و عشایر صحبتهایی کرد. کرونا از نظر شیوع و ضریب نفوذ آن بیشتر یک بیماری شهری بود تا روستایی یا عشایری. آمار نشان میدهد که استانهایی که توسعهیافتهترند، بافت شهری بیشتری دارند، کلانشهر در آنها بیشتر رونق گرفته و جمعیت بیشتری را در کلانشهرهای خودشان جا دادهاند، ضریب بیشتر شیوع را داشتهاند. استانهایی مانند تهران، گیلان، اصفهان، قم و مازندران در ماههای اول این همهگیری، در بالای جدول درگیری با بیماری کرونا قرار داشتند. شاخصهای توسعه در کشور هم نشان میدهد که این استانها در مقایسه با استانهای دیگر توسعه بیشتری داشتهاند. در واقع شیوع کرونا با میزان توسعهیافتگی استانها ارتباط مستقیمی داشته است؛ اما استانهایی که محرومتر بودند و اقتصادهای محلی و روستایی بیشتری داشتند، تأثیرشان از کرونا کمتر بوده. همانطور که در آمار هم مشهود بود که استانهایی مانند سیستانوبلوچستان، بوشهر، کهگیلویهوبویراحمد و چهارمحالوبختیاری تأثیرپذیری کمتری از کرونا داشتهاند. درعینحال این استانها بافت و اقتصاد محلی و روستاییتری در مقایسه با دیگر استانها داشتهاند. این مسئله نشان میدهد که هر کجا تراکم جمعیت بیشتر بوده، تأثیرات کرونا هم بیشتر بوده است. اگرچه جوامع روستایی به اندازه جوامع شهری با کرونا درگیر نبودند؛ اما از اثرات آن متأثر شدند که نوع این تأثیرپذیری با آنچه در زندگی شهری رخ داده، متفاوت بوده است. در جامعه روستایی چون تراکم جمعیت پایین است؛ پس ضریب شیوع بیماری آن هم کم است. مکانهای عمومی مثل ورزشگاهها، استخرها، وسایل حملونقل عمومی و مسائلی از این دست که کانون شیوع این بیماری در روزهای اول معرفی شدند، در زندگی روستایی و عشایری نقش چندانی ندارند. همین دسترسینداشتن روستاییان و عشایر به این امکان و خدمات موجب شده تا میزان شیوع هم در میان آنها کمتر شود؛ اما کتمانکردنی نیست که این مسئله بر زندگی و اقتصاد روستاییان و عشایر تأثیر مهمی گذاشته است؛ حتی اگر این تأثیر متفاوت از آن چیزی باشد که در زندگی شهری رخ داده است. بخش بزرگی در جامعه روستايي بهرهوری خانوادگی دارند؛ یعنی شغلشان شغل آزادی است که در حوزه کشاورزی یا دامپروری است. به دلیل نوع زیست آنها و اینکه کارهایشان اغلب مستقل از دیگران بود؛ بنابراین با مسائلی مانند تعطیلی کار مواجه نشدند؛ یعنی آنطور که مشاغل آزاد در حوزه خدمات از کرونا تأثیر گرفتند و تعطیل شدند، کار در حوزه کشاورزی و دامپروری تعطیل نبود و حتی در دوران اوج کرونا در اواخر زمستان و اوایل پاییز سال جاری هم کار در زندگیهای روستایی برقرار بود. بااینحال کاهشیافتن اقبال به محصولات روستاییان را میتوان یکی از تأثیرات کرونا بر زندگی و معیشت این گروه از جامعه دانست. برای مثال تعطیلی گسترده رستورانها در روزهای اوج کرونا موجب شد تا مرغداریها با ضرروزیان زیادی مواجه شوند. ازآنجاییکه بخش بزرگی از این مرغداریها در اقتصادهای محلی و روستایی وجود دارد، این مسئله تأثیر زیادی روی زندگی آنها گذاشت. این فقط در بخش تولید محصولات روستایی نبود و در بخش خدمات هم زندگی روستاییان از این مسئله متأثر شد. برای مثال تعطیلی سفرها و برنامههای گردشگری آن هم در ماه مناسبی مانند فروردین موجب شد معیشت روستاییانی که روستایشان به دلیل جاذبههای توریستی مکان مناسبی برای سفر بود، با تنگناهایی مواجه شود.
نکته پایانی اینکه کرونا را نباید جدای از دیگر آسیبها و مصائب اجتماعی تحلیل کنیم. کرونا بهتنهایی بر یک جامعه تأثیرگذار است؛ اما برای تحلیل آن باید حضور عوامل دیگر را در نظر بگیریم. مثلا کرونا در زمانی اتفاق افتاده که ما تحریم نفتی هستیم و اقتصاد ما گرفتار تورم است. مجبوریم بر اقتصادهای بومی و محلی تأکید کنیم. از طرفی با بارندگیهای خیلی خوب مواجه هستیم. اینها بخشی از عواملی است که با هم و در کنار هم بر زندگی روستایی و عشایری تأثیر دارد. برای همین اگر میخواهیم تأثیر آن را در نظر بگیریم، باید بدانیم که اینها از همدیگر قابل تفکیک نیستند و با همدیگر بر اقتصاد تأثیرگذارند. برای مثال درست است که ما اکنون با کرونا دستوپنجه نرم میکنیم؛ ولی از سوی دیگر امسال با بارندگیهای خوبی هم مواجه بودیم که بر زندگی روستایی تأثیر مثبتی گذاشته است. این عوامل در کنار هم تبیینکننده وضعیت زندگی روستایی و عشایری از کروناست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.