هر دو چشمش فتنه عشاق بود
جواد طوسی
اقبال عموم از سریال «میوه ممنوعه»حسن فتحی در پخش مجدد آن از شبکه «آیفیلم» تلویزیون، نشان از این واقعیت تلخ دارد که ما در یک دوران فترت غمانگیز به سر میبریم و رسانهای با چنین بُرد ارتباطی گسترده جایگاه معتبر خود را به دلایل مختلف از دست داده است. چرا چنین سریالی هنوز جاذبههای روایی، نمایشی و مفهومی خودش را حفظ کرده و رنگوبوی کهنگی به خود نگرفته و در یک فاصله زمانی ۱۳ساله به نوستالژی عدهای از مخاطبین تبدیل شده است؟ جالب آنکه «میوه ممنوعه» محصول دوره اول ریاستجمهوری محمود احمدینژاد است و با آنکه از بُعد مضمونی (وجه کفر و ایمان و تمنای درون و عشق عارفانه) مخالفان خودش را در میان طیف سنتی جامعه داشت، ولی شهامت و ایستادگی عزتالله ضرغامی باعث شد که با برخی جرحوتعدیلها در ماه رمضان سال ۱۳۸۶ به نمایش درآید. حال با این رکود آشکار و فضای انفعالی و محافظهکارانه حاکم بر تلویزیون باید پرسید که آیا امکان ساخت سریالی در این حالوهوا در شرایط کنونی فراهم است؟ اگر با نگاهی واقعبینانه پاسخ را منفی بدانیم، باید گفت در سیستم مدیریتی صداوسیما چقدر مدیر جسور و توانمند میتواند در خطشکنی و بسترسازی و تغییر فضا و برخورد با دُگماتیسم فکری و رسانهای مؤثر باشد. مسیر بعدیِ طیشده در سنت مجموعهسازی تلویزیون و کناره گیری تدریجی کارگردان خوشفکری چون حسن فتحی از این رسانه و جذبشدن بعدیاش در شبکه «سینمای خانگی» و نادیده گرفتهشدن عنصر قصه و روایت و نحوه طرح و شکلیابی آن در یک مجموعه تلویزیونی از سوی مدیران و سیاستگذاران و برنامهریزان بعدی، زمینهساز اُفت کیفی چشمگیر اینگونه تولیدات در تلویزیون و سرخوردگی مخاطبان و هجوم عنانگسیخته بخش قابلتوجهی از آنها بهسوی سریالهای ترکی شد. در همین سریال «میوه ممنوعه» میتوان نقش بسیار بااهمیت شیوه داستانگویی و داستانپردازی و عناصر دراماتیک در کلیت قصه و دقت در شخصیتپردازی و تیپسازی و دیالوگنویسی و ظرافتهای به کار برده شده در تکگوییها را (به اضافه کستینگ بازیگری مناسب) شاهد بود. قدر مسلم در این زمینه حضور مؤثر و تعیینکننده علیرضا کاظمیپور و (بهویژه) علیرضا نادری را در مقام فیلمنامهنویس نباید نادیده گرفت. وامگرفتن آنها از داستان معروف شیخ صنعان در «منطقالطیر» عطار نیشابوری و عشق خانمانسوز و آلودهتردامن او به دختر ترسای مسیحی و بهروزکردن این خط قصه در چارچوب فیلمنامه و در امتداد آن نگرشی هویتمندانه به طبقهبندی اجتماعی معاصر و جایگاه «سنت» در آن و پیشنهاد جسورانهای که در پیوند و تلاقی «شریعت و طریقت» صورت میگیرد، حالا در این «قحطسالی» به یک خاطره و حس نوستالژیک تبدیل شده است. این نکته کلیدی را نباید فراموش کرد که اساسا «رسانه» در این تکثرگرایی سهلالوصول معاصر که نوعی تنوعطلبی کاذب را به مخاطب این زمانه تحمیل میکند، باید برای حفظ موقعیت و جایگاه اقلیمی و تاریخی خود به شکل سنجیدهای قواعد بازی را به تبع شرایط هر دوران و نوع طبقهبندی اجتماعی و فرهنگیاش بلد باشد و بهدرستی آنها را در جهت جذب حداکثری مخاطب بدبین و بیاعتماد شده رعایت کند.
در نگاهی منصفانه باید گفت سازندگان «میوه ممنوعه» در یک دوران گذار که ضایعات و تبعات خودش را دارد، این کاربلدی و درک درست را داشتهاند که زمانهشناس و در اندیشه «وصلکردن» باشند. روی همین اصل، از فرصت بهدستآمده و توصیهشده برای ساخت یک سریال مناسبتی بهخوبی استفاده میکنند و بدون آنکه بخواهند افراطبازی تخریبی راه بیندازند و شمشیر از رو ببندند و روشنفکربازی متظاهرانه دربیاورند، به جامعه سنتی پیشنهاد منطقی و مصلحانه میدهند و به نحوه ظریف و زیرکانهای برای بحث و درگیری پایانناپذیر «شریعت و طریقت» ارائه طریق قابل باور میکنند. اگر در تکگوییهای جلال (امیر جعفری) یا حاج یونس فتوحی (علی نصیریان) اغراق مشاهده میشود، این شیوه تیپسازی و شخصیتپردازی و تأکید عامدانه بر «بار کلامی» با وجوه نمایشی قصه و روایتپردازی همخوانی دارد. بهعنوان یک نمونه شاخص که فکر برنامهریزی شده برای پایانبندی کار را نشان میدهد، به قسمت آخر مجموعه اشاره میکنم. مثلا توجه کنیم به این گفتوگوی میان حاج یونس و روحانی مسجد (آسید رضا) در محوطه داخلی آنجا: حاج یونس: دست از طلب ندارم تا کام من برآید. من اینجا تو خونه خدام، باهاش کار دارم. آسیدرضا: خواب بودی؟ حاج یونس: یه عمره آسید رضا، پَرت بودم اما عین کفتر جلد برگشتم. مرا دردیست اندر دل که خون دیده پرورده... آسیدرضا: انشاءالله که محرمیم؟ حاج یونس: من مرهم میخوام... اگه مرهمی بگم؟ یا در اواخر همین قسمت آخر، به یاد بیاوریم گفتوگوی میان حاج یونس و همسر دلشکستهاش قدسی (گوهر خیراندیش) و بحثشان درباره «محبت» و این حالوروز جداافتادهشان: یونس: چرا اینجوری شد، چرا اینجوری شدیم قدسی؟ ما که کم نذاشتیم. قدسی: کم گذاشتیم. محبت و تربیت، کم گذاشتیم. تربیت میوه محبته. ملت بیمحبت، جمعیته. مملکت بیمحبت، صد صد کیلومتر آب و خاکه و خونه بیمهر، مسافرخونهاس... به من نگاه کن یونس! یونس: از روی تو خجلم قدسی... یک نمونه هم از نظر حس خلاقانه تصویری در این قسمت مجموعه، نمایی است از حضور محوری حاج یونس در وسط قاب و عبور ریسههای الوان چراغ از بالای سر او. نمایش مجدد «میوه ممنوعه»، بیانگر یک حقیقت تلخ دیگر هم هست؛ اینکه به چه راحتی استعدادها و سرمایههایی چون علیرضا نادری عزیز با آن سابقه غنی و پربار تئاتری و حسن فتحیِ کار آزموده شده در حوزه سریالسازی را از دست میدهیم و اصلا به این فکر نمیکنیم که چقدر امثال این افراد میتوانند در اعتلا و تشخص هرچه بیشتر این رسانه و ارائه تعریف درستی از «جذابیت تصویری و رسانهای» موثر باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.