|

سیمای یک کاشف واقعیت

شرق:‌ خطوط کلی سیمای غلامحسین ساعدی و طیف گسترده کارش را باید در متون متنوعی جست‌وجو کرد که او در فرم‌های مختلف نوشتاری به جا گذاشته است؛ از داستان‌ها و نمایشنامه‌ها گرفته تا مقاله‌ها و فیلم‌نامه‌ها و سفرنامه‌ها و همچنین حضور پررنگش در عرصه روشنفکری ایران. از این‌روست که هرکتابی که قصد پرداختن به ساعدی و کارهایش را داشته باشد، باید در بخش‌های مختلف وجوه گوناگون کار او را در کنار یکدیگر بررسی کند. کتابی که جواد مجابی سال‌ها پیش درباره ساعدی منتشر کرد کوشیده تا سویه‌های مختلف کار ساعدی را به عنوان یکی از درخشان‌ترین چهره‌‌های ادبیات داستانی و نمایشی معاصر ایران و همچنین یکی از مهم‌ترین چهر‌ه‌های روشنفکری نشان دهد. جواد مجابی در ابتدای «شناختنامه ساعدی»،‌ او را از جمله آن کسانی می‌داند که جایی را در یک عصر پر می‌کنند که بی‌حضورشان همیشه آن فضا خالی می‌ماند: «تنی چند فضای خاص یک دوره را می‌سازند که از اواسط سی تا نیمه پنجاه ادامه دارد. غلامحسین یکی از سازندگان فضای روشنفکری ایران است. یکی از شخصیت‌های محوری است که دانشجویان، جوانان، فرزانگان، سراندازان، شب‌زنده‌داران،‌ آزاداندیشان را با خود و در خود دارد. هرجا حضور دارد و در هرجا ضرورت همکاری و یاری‌اش حس می‌شود؛ جایی که لازم است دهانی به لبخند یا فریاد گشوده شود، پایی در همراهی به راه آید، کاری برای مردم، به خاطر مملکت، در جهت تاریخ، در متن هنر و فرهنگ به سامان برسد حضور پنج شش تن لازم است، اولین یا سومین نامی که به یاد می‌آید و بلافاصله حضور می‌یابد ساعدی است». مجابی می‌نویسد که ساعدی در شرایطی بهتر و معقول‌تر می‌توانست یکی از بزرگ‌ترین داستان‌نویسان و نمایشنامه‌نویسان عصرش باشد و مرگش «این‌سان آسان و رایگان» نباشد. «شناختنامه ساعدی» دوره‌های مختلف کار ساعدی را در بخش‌های مختلف مرور کرده است و یکی از بخش‌های خواندنی کتاب «از دیدگاه دیگران» است که در آن یادداشت‌ها و مقاله‌هایی درباره ساعدی گردآوری شده است. یکی از این یادداشت‌ها، متنی است از محمدعلی سپانلو که اگرچه کوتاه است اما نگاه تیزبین و نقادانه سپانلو به خوبی در آن دیده می‌شود. سپانلو در این متن که «قلمرویی در جاذبه فقر» نام دارد، نخست به یک نکته اساسی در کار ساعدی اشاره کرده است. سپانلو بزرگ‌ترین توفیق اجتماعی و عام ساعدی را که نصیب کمتر نویسنده‌ای می‌شود، در این موضوع می‌داند که تمام گروه‌های تئاتر آماتور در سراسر ایران از آثار او تغذیه کرده‌اند: «فراموش نکنیم، یک نفر برای تمام ایران. یک مثال: تا پیش از ساعدی مثلا اگر قرار بود محصلین مدرسه‌ای نمایشی به روی صحنه بیاورند چه داشتند؟ پیس‌هایی که به علت گذشت زمان زبان نمایشی‌اش دشوار بود، نیز پیس‌هایی که به علت ضعف تدارک از قبیل دکور یا هنرپیشه زن اجرایش غیرممکن می‌نمود...». سپانلو در ادامه به انبوه نمایشنامه‌های ساعدی اشاره می‌کند که در طول یک دهه نوشته شدند و امکانات گوناگونی را گشودند. سپانلو البته به این نکته هم اشاره می‌کند که آثار ساعدی مثل آثار هر نویسنده دیگری دستخوش نوسان بوده است اما با این حال جایگاه ساعدی در ادبیات نمایشی و داستانی معاصر ایران یگانه و مخصوص به خود اوست. سپانلو به درستی ساعدی را «کاشف واقعیت» می‌داند و درباره آثار ساعدی می‌نویسد: «در نظر اول این آثار ملغمه‌ای از کشش‌های تخمین‌ناپذیر به نظر می‌رسد. فانتزی و خرافه، خیالبافی و طنز، وحشت از مهجول، جاذبه مرگ، نومیدی همیشگی که به مدد مشاهدات و تجربیات طولانی ساعدی محل وقوع حوادث تقریبا در سراسر ایران گردش دارد. برای شناسایی این اقلیم دودگرفته باید کلیدی داشت، باید کلیدی را جست و آن کلید درونمایه (تم) اساسی آثار ساعدی است، این دورنمای فقر است. تقریبا تمام آدم‌های داستان‌ها و نمایش‌های ساعدی به نوعی از فقر رنجورند. فقری که اغلب مادی است و گاه روانی و درونی. اگر فقر نقطه عزیمت ما به اکتشاف قلمرو ساعدی باشد، مسائل قابل حل خواهد بود. آن شیفتگان سایه‌ها، آن وراج‌های دیوانه‌سان، آن روستاییان جن‌زده، آن روشنفکران تلخ موهوم‌پرست، طنین‌ها و خنده‌های مجهول که انسان را به یاد آلن‌پو می‌اندازد و در زمینه آثار ساعدی سرگردان است همه قابل توجیه خواهند بود. در اینجا دنیای ماکابر ساعدی فقط شگردی است در خدمت رئالیسم در حالی که در پو اغلب خرافات را با منطق ریاضی و قدرت شاعرانه تصویر کرده است». ساعدی با سفرهایش خاصه به مناطق محروم جنوب و دیدن زندگی مردم در آن مناطق، تصویری تکان‌دهنده از فقر و محرومیت به دست می‌دهد و همچنین در داستان‌هایی مثل «آشغالدونی» سیمای طبقه زیرین شهری را به تصویر می‌کشد و فلاکت طبقه فرودست و بی‌ریشگی مهاجران را نشان می‌دهد. سپانلو در یادداشتش، به «عزاداران بیل» اشاره می‌کند و می‌نویسد:‌ «فراموش نکنیم که در اینجا یک پزشک اعصاب و روان تخصص خود را با هنرش تلفیق کرده و به کشف رویه‌های تاریک واقعیت رفته است اما به هر حال او ملزم نیست که این روابط را عریان برای ما توضیح دهد. او روزی هشت ساعت در روز می‌نویسد و در این عرقریزان شاق روح، خود نیز دستخوش اوهام است. این چیزی جز تزریق واکسن مکشوفه به خود کاشف نیست، یک تزریق داوطلبانه برای آزمایش نتایج کار اما در پس این تراش ارادی روح یکی از کارآمدترین نویسندگان ما لحظات شوم سال‌های ما را که هیچ‌گاه به دقت و علاقه ندیده‌ایم، در موارد تاثیرش نشان می‌دهد، چیزی که با کلید نقد، نقدی که بر واقعیت استوار باشد چهره عمومی زندگی ماست و شناخت ما را نسبت به دردها و سقوط‌هایی که همه علل مادی دارند کامل می‌کند». ساعدی در «ترس‌ولرز» که می‌توان آن را ادامه «عزاداران بیل»،‌ اما این‌بار در جغرافیایی متفاوت دانست، تصویر دیگری از فقر و گرسنگی به دست داده است. «ترس‌ولرز» اگرچه در جنوب می‌گذرد اما منحصر به جغرافیای جنوب نیست و درواقع در اینجا جنوب بیشتر به عنوان جغرافیای محرومیت و فقر مطرح است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.