«ترس و لرز» و تمثیلاتِ ساعدی
جدال بر سَر چیزهای پَست
شیما بهرهمند
ساعدی در «ترس و لرز» تصویری میسازد از حقیقتی که غایب است، حقیقتی که اگر در دسترس بود تمثیل دیگر به کار نمیآمد. شش قصه تمثیلیِ «ترس و لرز» خاصه قصه ششم، صحنهای است که ساخته و پرداخته شده برای به رسمیت شناختنِ غیابِ حقیقت. بهتعبیر بنیامین «تمثیل در مقامِ یک اسلوبِ بیانی، از پاسخِ همیشگی به وضعیتِ بشر برمیخیزد که از حقیقت تبعید شده است، حقیقتی که تمثیل آن را در برمیگیرد». اهالی روستایِ برهوتیِ «ترس و لرز» نیز حکمِ تبعیدیان را دارند و که فقر و گرسنگی، از هر دو نوعِ بیرونی و درونی را نمایندگی میکنند. حقیقت که در نظر بنیامین همان فُرم است، متشکل از یک محتوا نیست که به تصاحب دربیاید، بلکه در یک فرایند درک میشود. فرایندی که در شش قصۀ «ترس و لرز» مخاطب را با هر دو نوع فقر مواجه میکند و ترس و لرز را به جانِ مخاطب میاندازد. جهل و جنون و فقر و خرافه با «طعمی از وهم و هراس» در داستانهای ساعدی درآمیخته، و داستانهایی ساخته که بهقولِ سپانلو «تماشا و تشریحِ فقر»اند. «ترس و لرز» از فضای دمکردۀ وسط روز آغاز میشود که «سالم احمد» یکی از اهالی روستا از خواب بیدار میشود تا برود دنبالِ کاروبارش که صدای سرفۀ ناآشنایی میشنود و از پنجره مضیف که سرک میکشد سیاه لاغر و قدبلندی با کلهای بسیار کوچک میبیند نشسته کنار اجاق با دشداشهای بلندی تنش و یک پای چوبی که دراز کرده جلو اجاق و پای دیگر که زیر تنۀ خود جمع کرده. با وهمِ دیدنِ این غریبه با شمایل غریبش، هول به دلِ اهل روستا میافتد و این وحشت از چیزی که هست و نیست در تمامِ قصهها کِش میآید: «چیزی از دور میآشفت» و صدایی که انگار از دریا برمیخاست و سالم را خطاب میکرد. در هر پنج قصه، ساعدی ما را به تماشای دوزخِ فقر دعوت میکند تا قصه ششم که وارو میزند، اینجا دیگر پاتیلها و توبرهها بهبرکتِ تغییر اوضاعِ مادی اهالی روستا پُر است و انبانها و شکمها چنان انباشته که اهالی گرد و گنده شدهاند اما در غیابِ فقر و گرسنگیِ بیرونی پرده از فقرِ درونی و جهلی برداشته میشود که ترسِ آن بیشتر از تماشای فقر و خرافهای است که پیش از این در روستا عادت شده است. خرافۀ تازه همان مصرفگراییِ بیحدوحصری است که غریبهای بهنامِ سرمایه به جانِ اهالی بیخبر روستا انداخته و توهمِ سعادت را برای آنها ساخته است. قصۀ ششم نشان میدهد که فقرِ درونی یا جهل از تبعاتِ همان فقر بیرونی نیز هست.
ساعدی که خوراکِ داستانهای تمثیلی خود را از واقعیتِ جامعه فراهم میکند، در یکی از مصاحبههایش که در کتاب «ساعدی به روایت ساعدی» مکتوب شده خاطرهای تعریف میکند از ترکمنصحرا و دهاتِ اطرافش: «اینجا دهات عجیبوغریبی داشتند که واقعاً آدم دلش میگرفت. اوج بدبختی و فلکزدگی...» که ساعدی از آن به «جزیره سرگردان» تعبیر میکند. بهگمانِ ساعدی چنین وضعیتی، اوجِ فلاکت است که آدمها را بدونِ هیچ اندیشه و آگاهی در قامتِ موجوداتی منفعل بهسمتِ نوعی رودررویی میکشاند: رودررویی با توهین. «هیچچیزِ طبقاتی [مبارزه آگاهانه طبقاتی] وجود نداشت. فقط به همه اهانت شده بود.» اهانتِ فقر و تنگدستی و تنگفهمی که در زیر پوستِ داستانهای «ترس و لرز» نَشت میکند و بهجای آنکه در آن جوانه بزند، آنها را از درون میپوسانَد. «نخست خوراک و پوشاک را بجویید، آنگاه ملکوت بر شما مزید خواهد شد.» والتر بنیامین با ارجاع به این عبارتِ از هگل، مینویسد: پیکار طبقاتی که مورخانِ متأثر از مارکس آن را مدنظر دارند، جنگی است بر سَر چیزهای پَست و مادی که بدون آنها وجودِ هیچچیزِ والا و معنوی ممکن نیست. بااینحال، این امور والا حضور در پیکار طبقاتی را در هیئتی سوای غنایم فاتحان به نمایش میگذارند. در داستانهای ساعدی این پیکار طبقاتی -پیکارِ ناخواسته یا ناآگاهانهای که توهینِ فقر شکل میدهد- در همان سطحِ جدال بر سَر چیزهای پَست میمانَد و به مرتبه بعدی نمیرود، درست مانند غنایمی که حتا بدون جنگِ واقعی یا مرئی، در قصه ششم به دستِ اهالی روستا افتاده و آنها بر سَر تقسیمشان به جان هم افتادهاند. آن امرِ والا که بناست تقدیرِ پیکار طبقاتی را رقم بزند، در این داستانها غایب است: همان توانی که واقعیت را از ریخت انداخته و بهتعبیرِ بنیامین میتواند بر گذشتههای دور هم تأثیر بگذارد و فتوحاتِ گذشته و حالِ حاکمان را زیر سوال ببرد و اکنون را دگرگون کند. «تاریخ» بهروایت بنیامین، مفهومی چندلایه و متناقض است که گاه منشأ رنجها بوده و گاه میانجیِ دستیابی به معنا و رستگاری. «تمثیل» هم در فرمهای ادبی حرکتِ همزمان تاریخ را در این دو مسیر نشان میدهد. داستانهای تمثیلیِ ساعدی نیز همزمان از دو واقعیت پرده برمیدارد: یکی، واقعیتِ دورانی که او در آن زیسته و بهتعبیرِ خودش به کابوس بیشتر شبیه بوده تا زندگی. «انسان وقتی مینویسد تعمدی ندارد که چگونه و چطور بنویسد، فضایی که بر نوشته حاکم است نویسنده را بهدنبال خود میکشد... چیزی که نویسنده را هنگام نوشتن متأثر میکند و آن تأثیر چنان است که تمام وجودِ آدم را پُر میکند، خود به خود نوشته میشود. من بلد نیستم از خودم و از آثارم حرف بزنم چون بیشتر گرفتار بیرون و دنیایی هستم که مرا احاطه کرده است. حقیقت این است که من یکهزارم کابوسها و اوهامی را که در زندگی داشتهام، نتوانستهام بنویسم. چون همیشه زندگی شلوغ و ذهن جوشان و آشفتهای داشتهام. کابوسها هرچه هم که سعی میکنم جلوی آنها را بگیرم میآیند و اندکی آدم را میترسانند.» دیگری، شرایطی که نوعِ نوشتار خود را طلب میکرده، شرایطی که بهقول ساعدی صراحت را میچسبیدند و برای همین آنان به تمثیل پناه بردند چون چارهای نداشتند جز آنکه به زبان تمثیل حرف بزنند. البته ساعدی این ناچاری را به اسلوبِ نوشتار خود بدل کرد و فُرمِ ادبی ساخت که بهقولِ خودش نسبتی با قهرمانگرایی امثالِ گورکی و رئالیسم سوسیالیستی یا قهرمانهایی که بازو کلفت میکردند تا جهان را تکان بدهد، نداشت. او معتقد بود امثالِ چخوف یا کافکا دنیا را تغییر میدهند. ارجاعات: 1. «عروسک و کوتوله»، والتر بنیامین، گزینش و ترجمۀ مراد فرهادپور و امید مهرگان 2. «نظریه تمثیلِ والتر بنیامین»، بیْنارد کوآن، ترجمۀ محمدرضا مهدویفر
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.