اندر روایت کرونا و چادر شب همت قصهها
متین صوفیپور امام. کارگردان تئاتر
پدر من یکی از قربانیان کرونا در ایران بود. یکی از هزاران انسانی که در جهان، جام مرگ را در تنهایی سر کشیدند.
روزهای آخر اسفند سال ۹۸ برای بسیاری سردترین روزهای زندگی را رقم زد. من این سرما را هزاران کیلومتر دورتر از خانوادهام تا مغز استخوان تجربه کردم. اطرافیان زنگ میزدند و ابراز نگرانی میکردند که برادر 20ساله من، با اصرارش به ملاقات هر روزه پدرم در بیمارستان، سلامت مادرم را به خطر میاندازد. احساس عجز و درماندگی که چه بگویم به برادرم؟ بگویم که به ملاقات پدر مریضمان نرو و او را در شرایط سخت با درد تلخش تنها بگذار؟ استیصالی که روایتهای پایان زمانی را میمانست. زمانی که به زخم انسانی انسان، نمک تنهایی پاشیده میشود. پاشیده شد و پاشیده شدیم. پدرم رفت، در آخرین روز اسفند. نوروز پشت در ماند و کسی رمق نکرد در را به رویش باز کند. با این وجود بهار آمد. همانطورکه هر سال میآمد. سبزهها، درختها و گلها یک بار دیگر ثابت کردند که کاری به کار زمستان توی قلبها ندارند. سبز پوشیدند، شکوفه زدند، گل دادند. خورشید وقعی به شب یلدای توی دل ما نگذاشت و کوچکترین تغییری در روال طلوع و غروبش نداد. خورشید تابید و ماه دوباره کامل شد. انگار نه انگار که ستارهای از آسمان ما کم شده است. ستارهای که ماه مجلس بود. مجلسمان عزا شد و عزاداریمان غریبانه برگزار شد. مادرم راضی به برگشتن من به ایران نبود. پشت تلفن من را به روح تازهرفته پدرم قسم داد که راهم را از فرودگاه کج کنم و به خانهام برگردم. مادرم میگفت: من به تو احتیاج دارم، اما به زنده و سالمت احتیاج دارم. خطر این سفر را به جان نخر که جانم به جانت بسته است. بمان همانجا و بمان با ما. دوستانم زنگ زدند و گفتند: نرو و با رفتنت سلامت خودت و خانوادهات را به خطر نینداز. نرفتم و ماندم. ماندم که این قصه را تعریف کنم. این قصه اما فقط قصه غصه من و خانوادهام نیست، این قصه با شروع تلخش قصد تلخکردن خاطر کسی را ندارد. این قصه ادامه دارد. روزهای که در ادامه آمدند، روزهای غریبی بودند. روزهایي که برای خانواده من و بسیاری دیگر که در این دوران عزادار عزیزانشان شدند، حتی امکان برگزاری مراسم خاکسپاری میسر نشد. میدانم و میدانیم که جنگها، کشتارها و چه بسیار مصیبتها در مقاطع مختلف تاریخی این امکان را از بسیاری از خانوادهها گرفتهاند. چه بسیاری که هیچگاه نتوانستند بر سر خاک عزیزانشان بروند، چراکه هیچ نشانی از آن خاک به دستشان نرسید. قصد من مقایسه غمها با هم نیست. اصلا مگر میشود دردی را با درد دیگر سنجید و اساسا چرا باید به چنین داوری دهشتباری تن داد. من میخواهم از درد خودم و خودمانهایی بگویم که نازنینمان را در روزگار غریبی از دست دادیم که بر دهانهایمان ماسک بود و دستها از دستها دوری میکردند. هیچ شانهای پذیرای اشکهای ما نبود و هیچ آغوشی به تنهای خسته ما پناه نداد. چنان قحطسالی شد اندر دمشق که یاران فراموش کردند عشق. مادرم گفت: کجا میخواهی بیایی؟ وقتی که ما حتی نمیتوانیم همدیگر را به آغوش بکشیم؟! نرفتم. ماندم. ماندم که روایت کنم از روزهای درماندگی و قصههایی که قدرت جنگیدن و ادامهدادن را به من دادند. بعد از ۱۰ سال دوری از زبان مادریام به فارسی مینویسمشان. برای پدرم که خواندن را دوست داشت و به قدرت قصهها باور داشت. والتر بنيامين در مقاله «قصهگو: تأملي در آثار نيكلاي لسكوف» با حسرت از زوال هنر قصهگويي میگوید و دلیل آن را «سقوط ارزش تجربه» ميداند. «اینکه هر روز كه ميگذرد از شمار کسانی که میتوانند قصهاي را بهدرستي روايت كنند كاسته ميشود. چون آرزوي شنيدن قصهاي بر زبان میآيد، سايه خجلت و شرمساري بر جمع ميافتد؛ تو گويي چيزي را از ما گرفتهاند كه پارهای جدانشدنی از وجود ما مينمود و امنترين سرمایه ما بود: قدرت تبادل تجربهها». قصد من از نوشتن این سطور تبادل تجربه است و برای همین باید از قصه خودم شروع کنم و قصههایی که در این مسیر به من قدرت دادهاند. علم روانشناسی ایستگاههای مختلفی را در این مسیر سوگواری شناسایی و نامگذاری کرده است. مرحله شوک و ناباوری، مرحله جستوجوی مقصر در عوامل بیرونی یا حتی در خود، مرحله عصبانیت از جهان بیرون و حتی از شخص متوفی که تو را تنها گذاشته است. مرحله باورپذیری و درک حکمتی در قسمتی که سهم تو شده است. آنچه قابلپیشبینی نیست، زمانی است که هر فرد برای گذراندن این مراحل به آن احتیاج دارد، چراکه طول مدت آن، فردبهفرد متفاوت است. فرهنگهای مختلف با مراسمهای آیینی و مذهبی مختلف، فرد بازمانده را در این مسیر همراهی میکنند. در فرهنگ ما مراسم خاکسپاری، مراسم سوم، هفتم، چهلم و... همه رسموسومی هستند که مردگان را ارج و زندگان را صبر میدهند. دلیل وجود آیینها نیاز بشر به وجود آنهاست. آیینها هستند تا ما را از دورهای به دوره دیگر هدایت کنند برای درک پایان یک مرحله و باور مرحلهای دیگر؛ مراسم تولد، ازدواج، ترحیم، مشابه مراسم سال نو، تعمید و دیگر آیینهای گذار از کودکی به بزرگسالی. اینهمه هیاهو برای هیچ نیست. ما به این مراسم پایبندیم چون این مراسم به ما پایبندی به ارزشهایمان را یادآوری میکنند و تقسیم شادیها و غمهایمان را مقدور میکنند و به یادمان میآورند که ما تنها نیستم. کرونا تمام این فرصتها را از ما گرفت. همانطورکه گفتم این قصه مرثیهای بر این درد نیست، بلکه قصیدهای است بر تأیید توان آدمی در مقابله با غم. هرچند بزرگ و هرچند غیرقابلتصور.
و اینکه در شرایطی که امکان اجرای آیینها میسر نبودند، چگونه قصهها به دادمان رسیدند. قصههایی که به ما قدرت دادند تا در غیبت برگزاری مراسمهای آیینی دستهجمعی، به جستوجوی آیینهای فردیمان براییم. اساسا آیین ریشه در قصه دارد؛ این همان سرنخی است که جوزف کمبل در کتاب قدرت اسطورهها به آن اشاره دارد. سرنخی که به ما کمک میکند تا تجربه زندگی و جذبه زندهبودن برای کشف امکانات معنوی زندگی را درک کنیم. هیچ موجود دیگری در جهان دغدغه درک این تجربه را ندارد. این خصیصه تنها مختص نوع بشر است. روح پرسشگر انسان برای فهم خود و جهان اطرافش قبل از هر چیزی به دامن قصهها و اساطیر پناه میبرد. اشرف مخلوقات تعبیر نهچندان فروتنانهای که ما به خود میدهیم، گواه آن است که ما تنها قصهگویان این جهان خاکی هستیم. اگر گیاهان، پرندگان، ماهیها و باقی حیوانات روی زمین قادر به تعریف قصه خود بودند، ما هرگز نمیتوانستیم اینطور خودمان را تافته جدا بافته بدانیم. ما حتی از خودمان پرسیدیم چرا هیچ موجود دیگری روی زمین حرف نمیزند و در پاسخ قصههایی را ساختیم که برای ما تعریف میکنند از کی و کجا حیوان و گیاه بیزبان شدند و بعد شاعر شدیم و از زبان گلها نوشتیم به بلبل آوازه عاشقی دادیم و از زبان صخرهها، سنگها، خردههای نان روی سفره حرف زدیم و اینگونه هنر آغاز شد. از دل این قصههای فردی، قصههای جمعی، افسانههای ملی و اسطورههای بشری شکل گرفتند و آیینها آینهای شدند برای بازتاب این قصهها. شرایط بحرانی میتوانند آیینهای جمعی را تحت تأثیر قرار بدهند. مانند شرایطی که کرونا برای بسیاری از مراسمهای سنتی و دینی ایجاد کرد. ایران و بسیاری کشورهای اسلامی مجبور به بستن مساجد و اماکن مذهبی شدند. جشن عید پاک در کلیساهای خالی برگزار شد. شرایط قرنطینه برای بسیاری خانوادههای ایرانی، دیدوبازدید عید نوروز را غیرممکن کرد و در همه جای دنیا بازماندگان از برگزاری مراسم سوگواری منع شدند. این روند آیینها را از یک پروسه جمعی به یک پروسه فردی تبدیل کرد. فردیت یک پدیده به معنای انحصاریکردن آن نیست؛ همانطور که فردگرایی تناقضی با مسئولیت اجتماعی ندارد. بشر مدرن با پافشاری بر ارزشهای فردی خود، تعهد اجتماعیاش را زیر سؤال نمیبرد. قصههای فردی ما منشأ رفتارهای اجتماعی ما هستند؛ سرمایههای روانی ما در مقابله با پیچوخمهای زندگی. آیینها به خاطرات جمعی ما پیوند خوردهاند، به قصههایی که ما را شکل دادهاند و شکل میدهند. قصهها همانطور که ریشه در ضمیر ناخودآگاه جمعی ما دارند، شامل خاطرات فردی ما نیز میشوند. مرگ همیشه یادآور زندگی است؛ زندگیای که به پایان رسید و زندگیای که ادامه دارد. به این دلیل است که بازماندگان شروع به تعریفکردن خاطراتشان از درگذشتگان میکنند. ذهن ما بهطور ناخودآگاه در مقابل هجمه غمی که بر آن تحمیل شده، به دنبال ایجاد تعادل روانی است؛ چراکه در وهله اول ما در جستوجوی آن هستیم که بفهمیم چه بر سرمان آمده است. در همان لحظات شوک، غم و ناباوری که زندگی را برایمان بیمعنا جلوه میدهد، در همان لحظه چیزی در عمق ناخودآگاه ما بنا بر غریزه انسانی حب بقا، در حال تحکیمدادن قوای درونیمان برای پذیرش و مقابله با این درد است. با کنار هم قراردادن پازل خاطراتمان از شخص متوفی در حقیقت در حال کاملکردن تصویری از هویت شخصی خودمان هستیم. ما نمیتوانیم جلوی خودمان را ببینیم و به همین دلیل به پشت سرمان نگاه میکنیم. به عقب برمیگردیم تا شاید در گذشته کورسوی امیدی بیابیم که راه آیندهمان را برایمان روشن کند. من این نور را در یکی از خاطراتی که با پدرم در کوه داشتم، دیدم. خاطره آن روز دور سالهای نوجوانی که همپای پدرم در کوههای شمال بودم. بهتر است بگویم سعی میکردم همپای او باشم. پدرم با قدمهای استوارش میرفت و من پشت سرش زور میزدم که پاهای خستهام را به قدمهای بعدی ترغیب کنم. هوای کوهستان و سکوت دامنهها، پدرم را چنان به شوق آورده بود که بیوقفه برای من از شباهت کوه و زندگی میگفت. اینکه زندگی مانند کوه است با همان فرازونشیبهایش و اینکه از فرازش نباید مغرور و از فرودش نباید مغموم شد. او میگفت و میرفت. میرفت و میگفت. همه آن حرفهایی که هیچکدامشان تازه نبودند، اما او به عادت همیشگیاش با چنان شوری روایتش میکرد که گویی در همین لحظه بر او وحی نازل شده است و او رسالتی بزرگ بر عهده دارد که آن را به گوش جهانیان برساند. جهانیان اما آنجا نبودند. من بودم و پدرم بود و کوه. کوه سختگیری که پدرم اصرار داشت نشان بدهد چقدر روح ظریفی در آن جریان دارد. همچنان که او با اشتیاق مشغول تعریفکردن از شباهت پستیوبلندیهای کوه با زندگی بود، خودم را با شتاب به او رساندم، دستش را گرفتم و گفتم: «اما بابا، آدم توی زندگی به تکیهگاه احتیاج داره، پس همینطور هم توی کوه، درسته؟». خوب یادم هست که چقدر در آن لحظه به خودم به خاطر حاضرجوابیام افتخار میکردم و با چه امیدی به چشمهای او چشم دوخته بودم که حتما او هم به این نکتهبینی من پی برده و به من افتخار میکند و چه خوب میشود اگر دست من را بگیرد و باقی راه را با هم برویم. پدرم اما با شتاب دستش را از دست من بیرون کشید و گفت: به پاهای خودت اعتماد کن. در این لحظه که من این خاطره را تعریف میکنم، این خاطره دیگر بهتنهایی به من تعلق ندارد بلکه تبدیل به قصهای شده است که از این لحظه به بعد، به همه ما تعلق دارد؛ به خوانندهای که آن را میخواند و شاید ساعتی بعد برای کس دیگری تعریف میکند. در مرحله اول اما این خاطره به یاد من آورد که چه تأثیر عمیقی این جمله پدرم بر تمام قدمهای بعدی من در زندگی و اعتمادبهنفسی شخصیام گذاشته است و اینکه حتی اگر امروز از پدرم بپرسم چرا در مسیر زندگی ما را تنها گذاشتی، باز هم به همان صراحت خواهد گفت به پاهای خودت اعتماد کن و اینکه او این اعتماد را داشت که ما مسیرمان را بدون حضور فیزیکی او پیدا خواهیم کرد. آرامشی که یادآوری این خاطره پدرم به من داد، هیچکدام از ابراز همدردی دوستان و آشنایان نمیتوانست به من بدهد. گویی که پدرم دست من را برای لحظهای کوتاه گرفته باشد و بعد از انتقال قدرت بیکرانش، دست مرا دوباره به دست سرنوشت سپرده باشد. یکی از ریسمانهای نجاتدهنده دیگری که از جهان قصهها به سوی من آمد، خاطرهای بود در خاطر مادربزرگم که برای دختر و پسر بزرگش تعریف کرده بود و خاله و داییام آن را برای مادرم تعریف کردند و مادرم آن را برای من روایت کرد. این قصه اما از راه دورتری میآمد. قصه میگوید در زمانهای قدیم در روزگاری که مادربزرگ دختر نوجوانی بیش نبود، بیماری لاعلاجی پایش به ده محل زندگی اجداد من باز شد. در مدتی کمتر از یک ماه هیچ خانه و خانوادهای نبود که مجبور به میزبانی از این میهمان ناخوانده و ناخواسته نشده باشد. این داغ در خانه مادربزرگ من دو قربانی جوان گرفت. دو برادر بزرگتر مادربزرگم را. من خودم به یاد میآورم که مادربزرگ چگونه برای ما از برادران ناکامش تعریف میکرد. توصیفاتی که مادربزرگ از آن دو میکرد به توصیفات قهرمانان شاهنامه میماند. مادربزرگ من اما هیچ وقت شاهنامه نخوانده بود، از کجا میدانست که هیچ اسب معمولی تاب تحمل هیبت قهرمانان فردوسی را نداشت. من این را هیچ وقت نفهمیدم. اما خوب به یادم مانده است که مادربزررگم چه اصراری داشت که بگوید برادارانش به حدی دلاور بودند که برای تحمل وزن و هیبت آنها هیچ اسبی در تمام ده درخور نبود. این جوانمردان اساطیری اما، شبی تبی کردند و فردا روزی را ندیدند. باقی ماندند فقط مادربزرگ من و برادر کوچکترش که هیچ قدرت اساطیری در آنها قابل مشاهده نبود به جز شهامت ستودنیشان در روایت قصهها. این قصه را اما من نمیشناختم؛ این قصه را که چه بر مادر مادربزرگ من گذشته وقتی که دو فرزند جوانش را از دست داده است. این قصه مانده بود توی خاطرات دیگران تا در زمان مناسبش برای ما بازگو شود. چه قصه وقتشناسی. قصه میگوید مادر مادربزرگ من تکیده و شکسته از داغ دلبندانش گوشه تنهایی جسته بود و توان هیچ کاری را نداشت جز مویه و شیون بر دردی که درمانی نداشت. قصه میگوید روزها میآمدند و میرفتند و مادر مادربزرگ من همچنان قادر به ترک بستر اندوهش نبود. اقوام، دوستان و همسایگان یا خود داغدار عزیزان خودشان بودند یا اسیر وحشت بیماری و قادر به همیاری نبودند. زندگی سر ناسازگاری گذاشته بود و گرسنگی بیداد میکرد. نان باید پخته میشد و آب باید از سر چشمه بر سر سفره میآمد. مادر مادربزرگ مرا اما نه توان پختن نانی بود و نه رمق آوردن آبی. قصه میگوید این قصه ادامه داشت، تا روزی که مادر مادر مادربزرگ من با چادر شبی زیر بغل خودش را به بستر تنهایی دخترش رساند. قصه میگوید پیرزن پتو را از سر دخترش کشید و گفت: برخیز. قصه نمیگوید او چندبار این حرف را تکرار کرده است. قصه فقط میگوید مادر مادربزرگ من بلند شد. در این لحظه دو زن در روبهروی هم ایستادند؛ دو زنی که اگر اینگونه در نمیایستادند هرگز مادربزرگ من وجود نداشت که این قصه را برای خاله و داییام تعریف کند و خاله و داییای که آن را برای مادرم بگویند و مادری که آن را برای منی تعریف کند که امروز این قصه را مینویسد. قصه میگوید مادر مادر مادربزرگ من، دخترش را از بستر اندوهش بیرون کشید. پیکر نحیف مادربزرگ من و برادرکوچکترش را به او نشان داد و گفت مردهها را ارج بگذار اما زندگان را فراموش نکن. دو فرزند از دست دادهای، اما دو فرزند دیگر هنوز به دست تو امید دارند. دستی که نانی بپزد، آبی بیاورد. برخیز. قصه میگوید در این لحظه مادر مادر مادربزرگ من چادر شبی را که زیر بغل داشت باز کرد و دور کمر دخترش پیچید. دور کمر مادر مادربزرگ من و گفت. چادر همت به کمرت ببند دختر که درد دنیا تمامی ندارد. درد دنیا تمامی نداشت اما مادر مادربزرگ من چادر همتش را بست و مادربزرگ مرا به سرانجام رساند. این قصه ادامه پیدا کرد و روزی در روزهای سرد کرونا، خاله دلسوخته و دایی داغدارم که به خاطر سابقه بیماری قلبیشان قادر به دیدار با مادرم نبودند این قصه را پای تلفن برای مادرم تعریف کردند و به او گفتند برخیز خواهر، مردگان را ارج بگذار اما زندگان را دریاب، چادر همت به کمرت ببند، این درد درمان ندارد. مادرم برخاست با صبری که ستایش آن از عهده کلمات بر نمیآید، چادر همت به کمرش بست و به من زنگ زد و این قصه را برای من تعریف کرد که هزاران کیلومتر دورتر از او بودم. من برخاستم و برای دوستم این قصه را در بالکن خانهام در برلین تعریف کردم. دوستم رفت و از گوشه خانه شالی پیدا کرد و آورد دور کمر من پیچید و گفت. برخیز خواهر، مردگان را ارج بگذار اما زندگان را دریاب، چادر همت به کمرت ببند که این درد درمان ندارد. این درد درمان نداشت. دوستم هر روز میآمد. تمام روز را کنار من مینشست، برایم از شعرهای هرمان هسه میخواند. یک درخت میکشید. کتاب میخواند تا خوابم ببرد. بعد میرفت و فردایش دوباره میآمد با چای تازه و غذای گرم و شعر نو و درختی که روی کاغذ جان میگرفت وقتی که من از پدرم میگفتم. بعد از چهل روز چهل درخت روی دیوار اتاقم جنگلی شدند که میدانستم روح پدرم در آن جریان دارد... دوست عزیز دیگری از ایران زنگ زد بدون آنکه از جنگل روی دیوار من بداند به من پیشنهاد داد زمانی که به ایران بازگشتم با هم برای پدرم یک درخت بکاریم. اینگونه بود که درخت آیین من شد و قصهها، ریشههای مرا آب دادند. و وقتی دوستانم و فامیلها از ایران زنگ میزدند و پیغام میگذاشتند که بمیریم برای غربتت، من پیش خودم میگفتم. آری این درد درد غریبی است اما من غریب نیستم. غریب نیستم تا زمانی که درختها هستند، شعرها هستند و قصهها هستند. خاطرات من با پدرم، همه آن قصههایی که او برایم تعریف کرده بود یا برایم خوانده بود. اینها بزرگترین و عزیزترین ارثیه پدری من هستند. افسوسی اگر هست، حسرت تمام آن قصههایی است که از او نمیدانم که او تعریفشان نکرد. چرا تعریفشان نکرد، شاید چون من هیچ وقت از او نپرسیدم. قصهها هستند و چه خوب که زیاد هم هستند. حتی در این روزهای سخت در این شبهای یلدایی. همانطور که در یلدا به قصهها پناه میبریم. بیایید خودمان را به آغوش قصهها بسپاریم. اگر در قرنطینه خانگی هستید، اگر غمگین از دستدادن عزیزی هستید، بدانید تنها نیستید به قصههایتان بها بدهید و باور داشته باشید که همه قصهها ارزش تعریفکردن دارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.