به یاد نجف دریابندری
کار مترجم
حسین فراستخواه
ترجمه، در مقام یک عمل، میتواند دو قسم معنا داشته باشد؛ معنای خاص و معنای عام. در معنای خاص، ترجمه «شغل» است، یعنی پیشهای که شخص از طریق آن روزگار میگذراند و سر برج مبلغی دستش را میگیرد. کسی که «مترجمی» میکند، ابتکار عمل ندارد. اعلام کرده که مترجم است و بعد از آن کاری نمیتواند بکند جز اینکه منتظر رسیدن «سفارش» بماند. وقتی رسید، چرتکه میاندازد ــ خواه برحسب تعرفۀ رسمی، خواه مِنعندی ــ این تعداد کلمه، در مدت معلوم، میشود اینقدر. قدرش هم اغلب بستگی به بخت او و کَرم صاحبکار دارد. معمولاً اوضاع مترجمی در یک سازمان بینالمللی عریض و طویل یا یک سفارتخانۀ دستودلباز، با اوضاع مترجمی دیگر در یک دارالترجمۀ بالنسبه محقر در طبقۀ سوم ساختمانی فرسوده در میدان فردوسی خیلی فرق دارد. به هر حال این صنف از مترجم، اهل هرجا که باشد، قاصد وسوسه نیست. انتخابی ندارد. یک روز ممکن است ترجمۀ نطق آلنده به او بخورد، فردایش ترجمۀ نطق پینوشه. یک روز ممکن است ترجمۀ مدرک لیسانس دانشگاه آزاد برازجان به او بخورد، فردایش ترجمۀ مقالهای که یک دانشجوی تنبل میخواهد فوراً بهعنوان کار تحقیقی قالب کند. هرچه باشد، به هر حال آن مترجم شغلش را انجام میدهد و توجهی به این مطالب ندارد، و اصولاً مدعی داشتن رسالت یا چیزی از این دست هم نیست.
اگر از معنای خاص ترجمه گذر کنیم و به معنای عام آن برسیم، ترجمه برای عدهای «کار» است، برای عدهای «کاسبی». وجه تمایز ترجمه در معنای خاص با معنای عام در عنصر «انتخاب» است. از میان این دو صنفی که به ترجمه در معنای عام میپردازند، آنکه مرادش کاسبی است، میگردد ببیند الان چی توی بورس است، کی گرانتر میخرد، چی دردسر کمتر و عایدی بیشتر دارد، یا کدام کار این ظرفیت را دارد که بشود یک لوح تقدیر دولتی هم با چهار تا سکۀ بهار آزادی تنگش زد و حالش را برد. خلاصه بر اساس «اصل فایده» انتخاب میکند و انجام میدهد. ولی حساب کسی که عمل ترجمه را بهعنوان «کار» خود برگزیده، از آن دو صنف دیگر به کلی جداست و از این به بعد مرادمان از مترجم، همین شخص اخیر است. او حدیث گوهر میگوید و خاک کفش کهنهاش را نمیتوان داد به سر آن دیگران. وجه تمایز او با بقیه در عنصر «قصد» و مبنای انتخاب او «اثرِ» کار یا همان «اصل تغییر» است. ترجمه برای نجف دریابندری، چنانکه خودش هم گفته است، کار بود. در پاسخ به سؤال از تعریف ترجمه میگوید: «ترجمه ظاهراً همین کاری است که من گاهی میکنم» (حریری 1377، 13). به عقیدۀ او ترجمه علم نیست، عمل است، و اصولاً عمل مقدم بر تعریف است (همان، 14). این کار از یک جهت کاری است روی کل زبان؛ یعنی گسترش دادن زبان از طریق زبان دیگر (Adorno 1992, 188). در واقع مترجم مجموعۀ کارهایی را انجام میدهد که همگی در نهایت تحت عنوان کلی «کار مترجم» جمع میشوند. این نوشته کوششی است شتابزده برای اشاره به بعضی جهات و شاخههای این کار، که شاید کمک کند سخن گفتن به مناسبت درگذشت نجف دریابندری، به قول خودش، تبدیل به نوعی «سخنرانی لوس و سانتیمانتال» نشود (حریری 1377، 46). مترجم در کار خود بیش از هر چیز با زبان درگیر میشود و زبان هم یکی از مؤلفههای اصلی فرهنگ است. بنابراین کار مترجم در عین حال قسمی از کار فرهنگی است، و اگر کار فرهنگی را، بنا به تعبیر لوی استروس، «مطالعۀ زندگی نشانهها در بطن زندگی اجتماعی» بدانیم، این مطالعۀ نشانهشناسانه با فعالیت زبانی سخت عجین است. از سویی اگر توانایی زبانآوری انسان نبود، یعنی انسانها نمیتوانستند به یاری نظام نشانههای قراردادی معناها را در مدار ارتباطی قرار دهند، فرهنگ ساخته نمیشد. از سوی دیگر هرگونه دستگاه نشانهها، یعنی هرگونه نظام ارتباط انسانی، در اصل زبانی است (احمدی 1384، 57). بنابراین فعالیت زبانی در ذات خود یک فعالیت اجتماعی بنیادین است، چون امکان میدهد تا افرادی که در یک نظام زبانی مشترکاند با یکدیگر ارتباطهای معنیدار بیابند (همان، 54). غایت ترجمه نیز در نهایت، به تعبیر بنیامین، تبیین درونیترین رابطۀ زبانها با یکدیگر است. ترجمه اگرچه نمیتواند خود این رابطۀ پنهان را عیان و مستقر سازد، ولی قادر است از طریق واقعیت بخشیدن به این رابطه در قالبی جنینی یا فشرده، آن را «بازنمایی» کند. زیرا رابطۀ مفروض و بسیار عمیق میان زبانها، رابطهای است مبین نوعی همگرایی عجیب و خاص. این رابطۀ خویشاوندی پابرجاست، زیرا زبانها از هم بیگانه نیستند، بلکه به صورت پیشینی و فارغ از تمام مناسبات تاریخی، در آنچه قصد بیانش را دارند از درون با هم پیوند خوردهاند (بنیامین 1387، 77). منظور بنیامین از این خویشاوندی فراتاریخی زبانها عبارت است از اینکه در بطن هر زبانی به مثابۀ یک کل، قصدی نهفته است که یک زبان منفرد نمیتواند به تنهایی به آن دست یابد، بلکه فقط در نتیجۀ امتزاج قصدهای یکایک زبانها، که مکمل یکدیگرند، قابل دستیابی است (بنیامین 1387، 79). در چنین محیطی ترجمه در حقیقت زبان زبانها است. از آنجا که نظام ارتباط انسانی متکی به تنها یک زبان نیست، بنابراین لازمۀ کارکرد مناسب این نظام، وجود میانجیهایی است که عنصر خویشاوندی زبانها، یعنی قصد درونی آنها، را در هم بگدازند و یکی کنند. مفسر و مترجم در واقع کار آن میانجیها را انجام میدهند. از این حیث ترجمه و تفسیر خواهران دوقلوی یکدیگرند. آنقدر به هم شبیهاند که تشخیصشان از یکدیگر سخت است. در زبان لاتین حتی مترادف یکدیگر به کار رفتهاند (interpretātiō: interpretation; translation). این دو اگرچه غایب از نظر در همۀ لحظههای فعالیت زبانی ما حضور دارند (به قول اوکتاویو پاز، آدم وقتی حرف زدن یاد میگیرد، در واقع یاد میگیرد ترجمه کند)، اما کار مترجم استفادۀ آگاهانه از این میانجیها است؛ یعنی همراه با قصد و التفات نسبت به نتیجه و اثر کار. در واقع اگر ترجمه را فراتر از آن عملیات مکانیکیِ برگردان متن بدانیم، وسیلهای میشود برای معلوم کردن امر مجهول. به این معنا مترجم در مقام میانجی «شناخت» ظاهر میشود و این شناخت را فقط پیش خود نگه نمیدارد، بلکه فروتنانه برای دیگران پیشکش میفرستد. در اینجا جهت دیگری از کار مترجم آشکار میشود و آن ارتباطی است که به میانجی کار مترجم میان «خود» و «دیگری» برقرار میشود. در واقع مترجم عهدهدار «تعاملات مرزی» میان قلمروهای زبانی و معنایی است. ترجمه نمونهای از تلاش برای فهم دیگری است، و فهم دیگری سویۀ ضروری هرگونه خودآگاهی و تأمل در نفس است. پیوند ذاتی فهم نفس و فهم دیگری بنیان کارکرد فرهنگی ترجمه است (فرهادپور 1387، 16). به عقیدۀ ریکور نیز ترجمه متضمن عنصری از گشودگی نسبت به دیگری است، و ما باید به خاطر میهمانان خارجی هم که شده، از این ادعای «اکتفای ذاتی» زبان خود، که بعضاً تا به سرحد شوونیسم هم میکشد، کوتاه بیاییم (Ricoeur 2006, xvi). او نام این کار را «مهماننوازی زبانشناختی» میگذارد. در این ضیافت زبانی لذت اقامت در منزلگاه زبان دیگری با لذت پذیرایی کردن از لغت بیگانه در خانۀ خود جمع میشود (Id, 10). کار مترجم به راه انداختن هرچه باشکوهتر این ضیافت، و به تعبیر شلایرماخر، «رساندن خواننده به نویسنده» و «رساندن نویسنده به خواننده» است. حضور او احساس نمیشود، چون ساکت است و گویی اصلاً نیست. به قول بنیامین، متن را نمیپوشاند، سد راه نورش نمیشود، و اجازه میدهد زبان ناب هرچه تمامتر بر متن اصلی نور بتاباند (بنیامین 1387، 85). اما سکوت مترجم همهجا هم خوب نیست. این را مخصوصاً زمانی بهتر میفهمیم که نگاهی به ترجمههای موجود بیندازیم (چون معمولاً در مورد ترجمههای معدوم چنین کاری از دستمان ساخته نیست). میبینیم از قضا اغلب مترجمان آنجا که باید نباشند حضور کاملاً مزاحمی دارند، و آدم را به جایی میرسانند که از خیر خواندن متن بگذرد. ولی آنجا که باید خودی نشان دهند و حاضر و آماده ایستاده باشند، پاک غیبشان میزند. اینها برای متنی که جلوی خواننده میگذارند هیچ تدارکی نمیبینند و همینجور خشکوخالی سروته قضیه را هم میآورند. حال آنکه در اغلب موارد درک یک متن نیاز به «مقدمات» دارد و خواننده بدون در اختیار داشتن این مقدمات نمیتواند از منافع متن برخوردار شود. مالینوفسکی در اصل مترجم نبود، ولی یکی از کسانی است که در عمل متوجه این اشکال شده و سرانجام راهحلی برای آن تدارک دیده است. از قضا بعضی مترجمها هم از رهیافت او بدشان نیامده و کارش را تجویز کردهاند. خلاصهاش این است که ایشان وقتی دید ترجمۀ آزاد و ترجمۀ لفظبهلفظ عملاً حاصل کار را به مطلبی غیرقابل استفاده (بهدردنخور) تبدیل میکند، راه سومی در پیش گرفت که عبارت بود از ترجمه همراه با شرح (صلحجو 1377، 49). نمونۀ ایرانی آن را در کار محمدعلی فروغی میتوان سراغ گرفت که بعد از ترجمۀ رسالۀ «گفتار در روش» دکارت با خودش فکر کرد باید برای آماده کردن ذهن خواننده مقدمهای بر آن بنویسد که سیر فلسفۀ غربی را تا زمان دکارت در بر بگیرد (معصومی همدانی 1366، 16). این مقدمه همان «سیر حکمت در اروپا» است که امروز به عنوان کتابی مستقل شناخته میشود. ولی چه بسیار آثار مهمی که ترجمه میشوند و در آنها خبری از این تدارکات و توضیحات نیست. برای مثال من در تاریخ 8 آذر 1382 کتاب «اخلاق» اسپینوزا را از کتابفروشی مرکز نشر دانشگاهی خریدم. اوضاع بنیۀ علمی من در آن زمان طبعاً خیلی خرابتر از حالا بود و اکتسابات ناچیزم هیچ کفایت نمیکرد برای خواندن «متن» این کتاب. مترجم هم در مقدمۀ خود، بعد از اشارۀ مختصری به زندگی و معاشرتهای اسپینوزا و مطالب گنگ و سربستهای دربارۀ سبک نگارش کتاب، آخر سر نوشته بود: «با این همه به نظر نگارنده اگر خواننده مبتدی و حتی متوسط باشد، بدون هدایت معلمان وارد و استادان حاذق و منتهیان واصل، به درک کامل نکات فلسفی کتاب توفیق نخواهد یافت. والسلام علی من اتبع الهدی». این بود که من کتاب را باز نکرده بستم (البته پس نفرستادم)، و رفتم سراغ کتابی «دربارۀ» اسپینوزا، که محمدحسن لطفی از یاسپرس ترجمه کرده بود. لطفی به حکم ادب از ترجمۀ فارسی کتاب «اخلاق» تمجید کرده و در ادامه نوشته بود: «از نوشتههای اسپینوزا کتاب اخلاق که اثر اصلی او و کتابی بسیار عمیق ــ و در عین حال بسیار موجز و دشوار ــ و از امهات کتب فلسفی باخترزمین است به فارسی ترجمه شده... ولی کتابی مستقل و جامع دربارۀ اندیشههای فلسفی و اخلاقی و سیاسی اسپینوزا، تا آنجا که میدانم، در زبان ما وجود ندارد. بدین ملاحظه این رساله را که در عین اختصار مبین همۀ جنبههای اندیشۀ اسپینوزا است به فارسی درآوردهام تا یکی از نخستین گامها در راه...». ترجمۀ لطفی تقریباً یازده سال بعد از ترجمۀ «اخلاق» منتشر شده بود و در این مدت احتمالاً پیدا کردن «منتهیان واصل» حتی از درک نکات فلسفی کتاب هم دشوارتر بوده است. همۀ اینها جهت «تحقیقی» کار مترجم را روشن میکند، و به عبارت دیگر ملازمۀ میان تحقیق و ترجمه را. نجف دریابندری در ردیف مترجمانی بود که معمولاً از این بابت کم نمیگذاشت. در مقدمههایی که نوشته کوشش کرده است مطالب لازم را بگوید و ذهن خواننده را آماده سازد. این را در کارهای منوچهر انور هم میبینیم، که برجستهترین مثال آن دو مقدمۀ مشروح بر «عروسکخانه» ایبسن است. محمدعلی موحد علاوه بر مقدمهای که بر ترجمۀ «سفرنامه» ابنبطوطه نوشته است، کتاب مستقلی هم دربارۀ او تألیف کرده است. خواندن همین کتاب بود که شوق خواندن متن سفرنامه را در من شعلهور کرد. همین کار را موحد در مورد شمس تبریزی هم انجام داده است و به جز مقدمۀ مبسوطی که بر تصحیح خود از «مقالات» شمس نوشته، کتابی مستقل نیز دربارۀ او تألیف کرده است. مقدمۀ او بر ترجمۀ «فصوصالحکم» ابنعربی را هم باید افزود. مقدمۀ محمد دهقانی دربارۀ بیهقی نیز برای کسی که خیال خواندن تاریخ او را داشته باشد در حکم همین مقدمۀ تحقیقی است. کار مترجم به اینها ختم نمیشود. البته هنوز مقداری از یادداشتها که برای نوشتن این مطلب تهیه کرده بودم ماندهاند، اما حتی با آوردن آن مسودهها هم نمیتوان ادعا کرد که همۀ جهات و شاخههای کار مترجم روشن شده است. به هر حال اگر بپذیریم که ترجمۀ متن فرارسیدن مرحلۀ حیات بعدی آن است (بنیامین 1387، 75)، کار مترجم نوعی «احیاگری» نیز هست. اگر وجود پیوند ذاتی میان زبان و تفکر را قبول داشته باشیم و بپذیریم که بحران تفکر همان بحران زبان است، آنوقت ترجمه بهمنزلۀ مهمترین عرصۀ تجلی بحران زبان و مهمترین عرصۀ بروز تناقضات و گسستهای تفکر نیز هست (فرهادپور 1387، 18)، و از اینرو کار مترجم «نبرد برای خودآگاهی و بلوغ فرهنگی» نیز هست. در واقع کار «روشنفکری» مترجم، انتقال تجربههای گفتمانی در قلمرو فرهنگها است. منظور از «کار» در تمام مطالبی که گفته شد، همان سویۀ اجرایی فهم است، و هر جا که تفکر نسبت به سویۀ اجرایی خود، و در نتیجه نسبت به ترجمه، حساس شده، توانسته است به ترجمه در معنای خوب آن مبدل شود؛ به شکلی از فهم: فهم خود، فهم مدرنیته و فهم دیگری. از این منظر تفکر حقیقی چیزی نیست مگر همان تمایز میان ترجمۀ خودآگاه و ترجمۀ ناخودآگاه (فرهادپور 1388، 247). این جهات را به وضوح میتوان در کار نجف دریابندری دید و درسی که میشود از او آموخت در کلیت کارش مندرج است. به قول خودش «معمولاً جزئیات تربیت و رشد یک آدم زیاد به درد آدمهای دیگر نمیخورد. نتیجه مهم است. آدم باید سعی کند نظیر همان نتیجه را «با روش خاص خودش» به دست بیاورد» (حریری 1377، 37). آموختن نظریههای ترجمه و قواعد عملی اگرچه لازم است، اما به خودی خود «مترجم» را نمیسازد. دریابندری و امثال او نشان دادهاند که کار مترجم، علاوه بر ممارست در فنون، مستلزم نوعی «آفرینش» در عین «آگاهی به موقعیتهای بشری» و «ارادۀ معطوف به فهم دیگری» است. ارجاعات 1. احمدی، بابک. کار روشنفکری. تهران: نشر مرکز، 1384. 2. بنیامین، والتر. «رسالت مترجم»، در عروسک و کوتوله: مقالاتی دربارۀ فلسفۀ زبان و فلسفۀ تاریخ. ترجمۀ مراد فرهادپور و امید مهرگان. تهران: گامنو، 1387 3. حریری، ناصر. یک گفتوگو با نجف دریابندری. تهران: نشر کارنامه، 1377 4. صلحجو، علی. گفتمان و ترجمه. تهران: نشر مرکز، 1377 5. فرهادپور، مراد. پارههای فکر: فلسفه و سیاست. تهران: طرحنو، 1388 6. فرهادپور، مراد. عقل افسرده: تأملاتی در باب تفکر مدرن. تهران: طرحنو، 1387. 7. معصومیهمدانی، حسین. «در دشواری و ضرورت تألیف». نشر دانش 7، شمارۀ 41 (1366): 14-21. 8. Adorno, Theodor W. Notes to Literature. Vol. 2. New York: Colombia University Press, 1992. 9. Handford, S. A. & Herberg, Mary. Langenscheidt Pocket Latin Dictionary. Berlin: Langenscheidt, 1966. 10. Ricoeur, Paul. On Translation. Translated by Eileen Brennan. London: Routledge, 2006.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.