|

دریابندری است و زبانش

شرق: بسياري از اهل فن معتقدند از نقاط تمايز و قوت آثار دريابندري ساختِ زباني درخور هر اثر است و از اين‌روست كه احمد سميعي (گيلاني) مي‌نويسد «هنر دریابندری در زبان اوست که می‌درخشد». زباني كه «هرچند جلوه‌های گوناگون دارد، از یک سرشت است: ساده و بی‌پیرایه اما نه به‌بهای زدودن ظرایف، زنده و گویا، شفاف و خالی از ابهام و پیچیدگی، بی ادا و اصول، در نهایت ایجاز و مبرا از حشو و زواید، گاه با چاشنی طنز و مطایبه، اما طنز و مطایبه‌ای از سنخ خاص و، در‌ هر ‌حال، سالم و با نشاط». احمد سميعي (گيلاني) در مقاله‌اي كه در مطلب اخير او نيز اشاره رفت و در «گلگشت‌هاي ادبي و زباني» هم آمده است، به‌تفصيل به كار دريابندري پرداخته است: از ساختِ زبان ترجمه‌هايش تا نوعِ ارائه آثار، مقدمه‌هايش كه در به‌واقع نقش داشتند و از سَر رفع تكليف نوشته نمي‌شدند و نيز از اصرار او بر معادل‌سازي كه گاه به بيراهه مي‌رفت و طنز و مطايبه خاص او و نيز نحوه درك او از زبان. سميعي (گيلاني) معتقد است در بیان دريابندري، «مفاهیم و مطالب ثقیل و بغرنج، با تعبیرات آشنا و بی‌تکلّف سبکبار و خوشگوار می‌گردند». او همچنين به آبشخور این زبان اشاره مي‌كند كه «هم متون کلاسیک است هم زبان محاوره و عامیانه، و هم تعبیرهای فرنگی‌مآبانه و گاه حتی واژگون -‌ هر آنچه مقصود را روشن‌تر و راحت‌تر برساند». اين است كه بیان، در آثار دريابندري «به‌مقتضای مقام، گاه عالمانه و فرهیخته است گاه عامیانه و خودمانی و متعارف». اما نوع به‌كارگيري امكانات زباني در آثارِ دريابندري مختص خود اوست: «لحن محاوره‌ای و هم تعبیرهای فرنگی‌مآبانۀ زبان دریابندری بیشتر در گفتمان و در ساختار نحوی احساس می‌شود تا در مفردات و این خصلتِ زبان زنده و پویاست». سميعي (گيلاني) كه خود، نثري بي‌پيرايه و روشن دارد زبان دریابندری را «طبیعی و رتوش‌نشده» مي‌خواند كه «مثل هر زیبایی طبیعی، اگر هم اندک عیب ‌و‌ نقصی داشته باشد، نه‌تنها به چشم نمی‌آید، ساختگی‌نبودن زبان را برجسته می‌سازد». زبان، لحن و تعابيري كه سميعي (گيلاني) در اين مقاله در تعريف نحوه رفتارِ دریابندری با زبان به‌كار مي‌گيرد، به‌سياق ديگر مقالات او، هم خواندني است و هم به شيوايي مقصود او را مي‌رساند و مطلب را از چنان شرح و تفصيلي بي‌نياز مي‌كند كه رشته سخن از دست مخاطب به در مي‌برد. نمونه‌اش اين است كه مي‌نويسد دريابندري با «بندبازی در زبان سرِ خصومت دارد». و اين تعبير را حواله مي‌دهد به نقدي از خودِ دريابندري كه با نام مستعارِ «مهرداد رهسپار» بر «سوگ سیاوس» اثر شاهرخ مسكوب نوشته بود و عنوان آن، «وادی لغزان زبان زیبا» اين خصومت پيداست. دريابندري در اين نقد از این بندبازی به «تلاش یاوه و منحطِ واداشتن زبان به رقاصی» تعبیر می‌کند. از ديگر مشخصاتِ نثر دريابندري كه با سادگي آن بي‌ارتباط نيست جملات كوتاه او است و اينكه به‌قولِ سميعي (گيلاني) او از «چرخ‌واچرخ‌ دادن سخن پرهیز دارد و از کاربرد تعبیرهای هرچند درست، که از بس بجا و بیجا مصرف شده‌اند حکم قاب‌دستمال پیدا کرده‌اند، گریزان است. اصولا از ابتذال بیزار است و سادگی زبان را با آن خلط نمی‌کند». طنز دريابندري نيز هميشه مدنظر اهل فرهنگ و ادبيات بوده است، و در آثار مختلفي ازجمله «كتاب مستطاب آشپزي» و «چنين كنند بزرگان» وضوحِ بيشتري دارد و همچنين است در مقالات و ديگر نوشته‌هاي او. طنزي كه به‌قولِ سميعي (گيلاني) «از نوع خاصی است که نام پیش‌ساخته‌ای ندارد» و از جَنم دیگری است. و از كتاب «از اين لحاظ» نمونه مي‌آورد كه دريابندري به كنايه و مطايبه نوشته است: «برای نویسندۀ این سطور روشن نیست که در سال 1347 شاملو سرگرم دائرکردن مجلۀ خوشه بود یا تعطیل کردن آن... آنچه مسلّم است شاملو در مجلۀ خوشه کار می‌کرد و لذا باید به یکی از این دو کار سرگرم بوده باشد». يا «رنديِ ديگري» از اين دست: «مطالب حذف‌شده روی هم در حدود ده سطر است. حذف ناگزیر این چند سطر به‌ روال داستان صدمه نمی‌زند. اما مترجم از این بابت متأسف است». که علی‌الظاهر اشاره به سانسور دارد. سميعي (گيلاني) مي‌نويسد این قبیل «نمک‌زنی‌ها» را در «چنین کنند بزرگان» به‌وفور می‌توان سراغ گرفت و نيز در ديگر آثار او كه چند موردي نمونه مي‌آورد از كتاب‌ها و حتي پانوشت‌ها كه ذهنِ نقاد و تيزي همچون ذهن سميعي (گيلاني) مي‌تواند آنها را در آثار دريابندري پيدا كند. همچنين اشاره مي‌كند به فکر منطقی و ذهن فلسفیِ دریابندری، منتها او كه در بيانِ اين فكر از مهارت زبانی و ادبی خود کمک می‌گیرد و آن را مصوّر می‌سازد. «بیانش تصویری است. قوّت بیان او به دادش می‌رسد و او را از درازنفسی و این در و آن در زدن برای فهماندن مطلبی که ذاتاً پیچیده و دور از ذهن است معاف می‌دارد و گاه یک تعبير یا یک جملۀ او جایِ چند صفحه توضیح را می‌گیرد». درست همان كاري كه خودِ سميعي (گيلاني) به‌غايت آن را بلد است: به‌كارگيري تعبير يا مثالي كه لب مطلب را مي‌رساند بي‌دردسر و درازنفسي. «اگر این تعبیر روا باشد، می‌توان گفت مطلب را لقمه می‌کند و در ذهن مخاطب می‌گذارد». سلیقۀ دریابندری در بهره‌جویی از امکانات زبان، از نظر سميعي (گيلاني) درست مقابل مترجمان چیره‌دستی نظیر نجفی است که در عمل، بیشتر این امکانات را در زبان متون کلاسیک جست‌وجو می‌کنند. «وی نوشته‌های خود را بیشتر از آبشخور زبان محاوره زنده سیراب می‌سازد». اينجاست كه نقدِ اساسيِ سميعي (گيلاني) به دريابندري آشكار مي‌شود: او معتقد است دريابندري گاه در نزدیک‌ساختن زبان خود به تداول، راهِ افراط می‌پوید و در آنجا که اقتضای متانت و سنگینی کلام دارد، تعبیرهای نامناسب اختیار می‌کند و فضای گفتمان را مختل می‌سازد. در اندک حالاتی نیز تعبیر مختار او باکفایت ‌به‌نظر نمی‌رسد. و معلوم است كه سميعي (گيلاني) براي اين نقد خود استدلالي محكم دارد و نمونه‌هايي مي‌آورد از معادل‌هاي ناموفقِ دريابندري كه از اصطلاحاتِ جاافتاده زیاده دور شده و ناگزير به بيراهه رفته. مهم‌ترين شاهد اين مدعا، اختيارِ «روشن‌اندیشی» به‌جای «روشنگری» است كه در نظرِ سميعي (گيلاني) توجیهِ دریابندري به‌هیچ‌وجه قانع‌کننده نیست و از آنجاكه خودِ سميعي (گيلاني) سالياني به مطالعه و تدقيق و تفسير دوره روشنگري و سرآمدان آن گذرانده، به‌دقت و درستي از تفاوتِ بارِ كلمات مي‌نويسد؛ اينكه دو كلمه روشن‌انديشي چه‌چيز از روشنگري كم‌وكسر دارد: «برای نهضتی که طی قرن‌ هجدهم در فرانسه پدید آمد، روشنگری عنوان درست، و قاطع‌تر بگویم، یگانه عنوان درست و دقیق است. فلاسفۀ قرن هجدهم فرانسه -‌ ولتر، روسو، دیدرو، دالامبِر- تنها روشن‌اندیش نبودند و اصولا مزیت آنان در روشنگری بود. آنان مبشران و پیشاهنگان انقلاب فرانسه شمرده شدند و نقش ممتاز آنان آماده‌ساختنِ جامعۀ ناشر به روشنگری بود.» معلوم نیست دریابندری، با وقوف بر همۀ این احوال، به چه دلیل عنوان بی‌تفاوتِ روشن‌اندیشی را بر عنوان مبارزه‌طلبانۀ روشنگری، که از فعالیت فرهنگ‌سازانه و ناظر بر نشر افکار خبر می‌دهد، راجح شمرده است. همچنين از معادل‌سازي‌هاي ناموفق ديگري هم نمونه مي‌آورد كه با عدول از معادل‌های جاافتاده غالباً چنگی به دل نمی‌زند: برگشت‌گاه به‌جای نقطه عطف، منجّز به‌جاي انضمامي، هشیار و ناهشیار به‌‌جای خودآگاه و ناخودآگاه، و... . احمد سميعي باز برمي‌گردد به مهارت نجف در ترجمه كه در عین آنکه سبکِ نویسنده را در حدّ امکان ماهرانه بازتاب می‌دهد، راحت خوانده می‌شود و به‌تعبیری، زبانش «ترجمه‌نشان» نیست؛ ولی مطمئن است. «خواننده خیالش از این حیث آسوده است که اثر نویسنده را می‌خواند نه اثر مترجم از سرِ ناشیگری یا از سر تفنن آزاد و فارغ از پایبندی به متن را. اهل‌ فن می‌دانند که جمع سلاست و امانت در ترجمه کار هر مترجمی نیست. خواننده، اگر هم زبان‌دان باشد، با ترجمۀ دریابندری، خود را از خواندن اصل معاف می‌دارد چون از ترجمه همان حظّی عایدش می‌شود که از اصل. ترجمه اگر این خاصیت را نداشته باشد بهتر است که زبان‌دان از خیرش بگذرد». سميعي همچنين به مقدمه‌هاي معروفِ دريابندري بر آثارش اشاره مي‌كند كه مزيتِ فرداعلاي آثار اوست و معتقد است اين مقدمه‌ها حكم معارفه را دارند: «مقدمه‌های دریابندری رفع‌تکلیفی و محض خالی‌ نبودن عریضه نیست واقعاً نقش دارد و نقش بسیار مؤثری هم دارد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.