«انحطاط مفهوم» در سينماي داستانزده - بخش پاياني
هياهوي بسيار براي هيچ
مهيار جاويدي
اشکال بنيادي اغلب فيلمهاي امروزي در همينجاست. سازندگان اين فيلمها داستان و داستانسرايي را هدف خود قرار دادهاند و از خير مفهوم گذشتهاند. آنها در پي طراحي و يافتن يک تعليق يا گره داستاني ساعتها و شايد روزها را صرف ميکنند؛ بدون اينکه دقايقي به معناي داستان خود بينديشند. خوشبختانه نمونههايي پيشرو و خلاق در تاريخ سينماي ايران و جهان وجود دارند که تبيينکننده اين واقعيتاند که چگونه داستان ميتواند فراتر از اتفاقات خود برود و به خدمت ايجاد مفاهيم دربيايد. در اين آثار بيننده با دنبالکردن داستان در واقع در حال پيگيري مفاهيم است. پرداختن به مفهوم در هنر از اين نظر حائز اهميت است که هنر را از دام محدوديت و بياثري ميرهاند و به رسالت هنر که ارتقاي فرهنگ و زندگي از طريق تجربه ادراکي و احساسي است، امکان دسترسي ميدهد. هنر تنها شيوهاي است که از طريق برانگيختن احساسات و عواطف، شرايطي براي تجربه حقايق و مفاهيم فراهم ميکند. ازاينرو است که شايد بر ديگر فعاليتهاي فکري مزيت دارد. واضح است که هنر امروز اعم از موسيقي و ادبيات و نقاشي و سينما شرط مقدماتي خود را برانگيزاندن مخاطب قرار داده و به بهانه ازدحام مفاهيم و انديشهها، شرط اصلي يعني فرهنگسازي را موکول کرده است. ويژگي بيخاصيتي فرهنگي يا حتي ضدفرهنگي اين نگاه برانگيزاننده را زماني درک ميکنيم که با همين منطق که در آن برانگيختن احساسات و عواطف بر همه چيز اولويت دارد، به انواع فيلمها نگاه کنيم. با اين شيوه ارزشگذاري، فيلمهاي غيراخلاقي را ميتوان بسيار فيلمهاي کامل و خوبي دانست؛ چراکه شايد در مقياس بيشتري براي مخاطبانشان برانگيزانندهاند. اينجاست که بايد ما بهعنوان توليدکننده يا مصرفکننده هنر مشخص کنيم که آيا براي هنر رسالتي فرهنگي قائل هستيم يا خير؟ متأسفانه هنرمند مدرن و امروزي به دليل نداشتن جهانبيني و آرمانگرايي، انديشهاي درخور هنر نمييابد و ازاينرو تمام اصالت هنري اثر هنري خود را در فرمپردازي ميبيند. او با ايجاد شکلهاي متنوع و گهگاه نوآوريهاي عصبي سعي در جبران فقدان معنا در زندگي و هنر خود دارد. او به جاي انديشيدن به جهان و زندگي که مبناي انديشه انساني هستند و به جاي اينکه اين انديشه را در قالب هنر تجربهپذير کند، تمام هدف و همت خود را بر سوءاستفاده از عواطف و احساسات مخاطب گذاشته است تا از اين طريق رضايت او را به دست آورد و با معيارهايي مانند گيشه و جايزه خود را توجيه کند. از اين نظر که اين جريان غالب و عمومي سينماست، به ايجاد تعريفي از هنر براي مخاطبان عام هنر منجر ميشود که کاملا فيلم را پديدهاي تفنني فرض ميکند و ازاينرو هنر را تبديل به پديدهاي بيمصرف و غالبا مضر ميکند. اين زنجيرهاي است که امروز به طور متقابل باعث اضمحلال انديشه و سليقه در سطح عمومي و در نقطه مقابل افت شعور و شناخت در هنرمندان شده است. با اينکه بديهي است که براي گذر از اين بنبست بيهويتي و بيمعنايي در فرهنگ و هنر، تغيير رويکرد هم در توليدکنندگان و هم در مصرفکنندگان آثار هنري لازم است؛ اما هنرمندان بهعنوان نيروهاي مولد فرهنگي جامعه نقشي زاينده و پيشرو دارند. آنها هستند که بايد هنر را از شر ميانمايگي و ابتذال مصون کنند و آن را بهعنوان پديدهاي در راستای رشد و سعادت انسان اعتلا بخشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.