حل مسئله، گامی به سوی توسعه
فاطمه مژده
امروزه در قرن بیستویکم که عصر انفجار اطلاعات است، تحلیل داده و هوش مصنوعی، مطالعه و تحصیل ازجمله ضروریترین نیازهای هر فردی است. زندگی در این جامعه پیچیده و در حال تحول دائمی، مستلزم آن است که فرد بهطور دائمی به فراگیری و مطالعه بپردازد؛ بنابراین لازم است افراد از انگیزه درونی برای یادگیری برخوردار باشند. اگر این انگیزه درونی بهطور مستمر وجود داشته باشد، فرد میتواند بهصورت خودجوش و بدون نیاز به محرکهای بیرونی تلاش کند و به موفقیت برسد. مدرسه به معنای امروزی آن اصلیترین قلمرو اصلاحات در آموزشوپرورش است. اگر وضع موجود در مدارس کشور و شناخت ضعفها و قوتها و نیز اهتمام در بهبود روشهای مدیریت مدرسه، بهمنزله گوهر اصلاحات در آموزشوپرورش، مورد بررسی قرار نگیرد، احتمال هدررفت سرمایههای انسانی و اتلاف منابع مالی بسیار بالا است. در چنین اوضاعی خطر بحران هویت و انحطاط فرهنگی جامعه را تهدید خواهد کرد. در این میان اما موضوع بهواقع مهمی که ضعف بسیار جدی به شمار میرود و حتی در نظامهای آموزشی دانشگاهی نیز دیده میشود، عدم پذیرش دانشآموزان و دانشجویان برای انجام تمرین و ممارست در تکالیف است. خوب است در همین ابتدای کار معنی واقعی تکلیف را مرور کنیم؟ تکلیف در فرهنگ فارسی تألیف دکتر «محمد معین»، پژوهشگر نامور زبان و ادبیات فارسی، چنین معنا شده است: 1- به رنج افکندن 2- بار کردن، به گردن گذاشتن، کاری سخت و شاق را به عهده کسی گذاشتن 3- رسیدن به سن بلوغ و رشد و 4- وظیفهای که باید انجام شود. در مسئله تکلیف و به زبان فنیتر حل تمرین برای دروسی مثل فیزیک و ریاضی و انجام فرایند تحقیق در علوم انسانی، با توجه به نوسان یادگیری در افراد، یقینا هدف و نوع تکلیف تغییر میکند، اما تکالیف و حل تمرین علاوه بر مهارت کلامی و نوشتاری، حسی و حرکتی، بحث مهم مسئولیتپذیری، حل مسئله، اتکابهنفس و نقشپذیری را نیز به دنبال دارد. اینکه چگونه دانشآموزان را تکلیفپذیر کنیم موضوعی است که چالشهای خاص خود را دارد و شیوههای متفاوت با رویکردهای متفاوت وجود دارد. بهطور مثال باید میزان تکلیف مناسب با توانایی دانشآموز باشد و تکلیف به دانشآموز تحمیل نشود، اما زمانی بود که این نکته مهم لحاظ نمیشد و مقدار تکلیفی که به دانشآموزان داده میشد نهتنها مفید نبود بلکه باعث استرس مضاعف بر دانشآموز و خانواده بود. فراتر از آن باعث انزجار از برخی دروس را هم در پی داشت. «رابرت گانیه» عقیده دارد تکالیف باید با زندگی دانشآموزان مرتبط باشد. او از تکلیف بهعنوان «تکلیف زندگی» یاد کرده و چنین میگوید: «اهمیت تکلیف زندگی این است که فعالیتهای توصیفشده در این سطح از دقت، غالبا با هدف نهایی آموزشوپرورش انطباق داشته باشد». به باور «گانیه» تکلیف زندگی هرگونه تکلیفی است که بهطور معقول از انسان انتظار میرود. در واقع در خلال تحقق یک یا چند مقصود که سهیمشدن در هدفهای زندگی او فرض میشود، انجام دهد. متأسفانه گاهی تکلیف نقش تنبیه را ایفا میکند. تجربهای که احتمالا برخی از خوانندگان این یادداشت تجربه کردهاند. از اعمال این تنبیهها باید جدا خودداری کرد، زیرا این با شیوه نهتنها خطایی اصلاح نمیشود بلکه خطاهای دیگری نیز ایجاد میکند. برای مثال تصور کنید معلم درسی مثل ریاضی دانشآموزی را به خاطر ناتوانی در حل تمرین ریاضی، با اجبار تمرینهای بیشتر تنبیه کند. محتملترین نتیجه این شیوه تنفر دانشآموز از درس ریاضی در مدرسه خواهد بود و اختلال او در انجام امور مربوط به اعداد و اقتصاد در شغل آیندهاش. لازم است بدانیم خزانه رفتاری و لغوی کودکان با تقلید عبارات ساده و پایهای از والدین شکل میگیرد و با ورود به اجتماع و مدارس این موضوع گسترش مییابد؛ بنابراین هرگونه اختلال در این خزانه رفتاری و لغوی رابطه مستقیم با اختلال در حل مسئله و حل تمرین دارد. مسئله مهمی که امروز در مدارس ما دیده میشود عدم مهارت دانشآموز در حل مسئله است. مستقل از بحث درباره این مهارت، اگر موضوع را از منظر روانشناختی هم بررسی کنیم بهصراحت میتوان گفت تعداد زیادی از دانشآموزان مفهوم تعهد و مسئولیتپذیری تحصیلی را ندارند یا به عبارت بهتر نیاموختهاند. اکثر دانش آموزان دارای اهداف و راهحلهای نامشخص هستند. درواقع عملکرد هیجانی و اجتماعی ناکامل در این دانشآموزان روی عملکرد بخشهای زیادی ازجمله بخش مهم پیشرفت تحصیلی تأثیر گذاشته است. مدارس غیرانتفاعی ازجمله بخشهای آموزشی به شمار میرود که باید مورد بررسی آسیبشناسی قرار گیرد. در بسیاری از مدارس غیرانتفاعی با کمال تأسف به دلیل فزونخواهی دانشآموزان و مدرسهای که تنها بر پایه میل دانشآموزان اداره میشود، حتی نکتهبرداری از درس با عکس گرفتن با تلفن همراه انجام میپذیرد و غالب موارد دانشآموزان جزوه نوشتاری ندارند چه رسد به انجام تمرین و تکالیف. این آسیبها تا به آنجا پیش رفته که بسیاری از دانشآموزان پایه سوم دبیرستان رشته ریاضی در جواب عدد به توان صفر واماندهاند! بدیهی است که تعدادی از مدارس غیرانتفاعی با بهرهمندی از معلمان متعهد و وارسته و با مدیریتی مطلوب و نوین، تمام تلاش خود را برای تحکیم مبانی اخلاقی و آموزشی انجام میدهند. جدای از این موضوعات به خاطر شرایط اپیدمی کرونا که این روزها روند آموزش مدارس به صورت مجازی و در شبکههای مبتنی بر اینترنت برقرار شده، مشکلات جدیدی ایجاد شده است. مدرسه مجازی زمانی موفق خواهد بود که بچهها بهاندازه درس خواندن، با دوستانشان بازی کنند و زنگ تفریح داشته باشند. در این میان وظیفه تدریس هم بر عهده معلمان باشد. فرزندی که قرنطینه شده و مادری که با نگرانی فرزند خود را در خانه حبس کرده نگران است؛ بنابراین انگیزه و تمرکز برای درس کاهش مییابد و این در حالی است که فشار زیادی روی مادران است. آموزش همواره در کنار پرورش معنا مییابد. در این شرایط استرسآور فراموش نکنیم پرورش متوقف شده است یا میتواند متوقف شود. امید است با اهتمام صاحبنظران عرصه تعلیم و تربیت، حرکت اصلاحات در آموزشوپرورش به سرانجام مطلوبی نائل آید و مقدمات اصلاحات مناسبات اجتماعی از رهگذر تحول در مدارس فراهم شود.
در پایان ذکر یک نکته را ضروری میدانم. یکی از دلایل مهم کاهش توانایی حل مسئله در دانشآموزان پدیده کنکور است. کنکور باعث شده تا دانشآموزان تستزنی را مقدم بر حل اصولی مسائل فیزیک و ریاضی بدانند. همین وضعیت در علوم انسانی خود را به شکل حفظ کردن به جای آموختن تفکر تحلیلی نشان داده است. عدم مهارت در حل مسئله در بلندمدت تأثیری نامطلوب بر روند توسعه کشور خواهد داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.