|

با نگاهی به تحولات افغانستان

شکست نظريه‌هاي فرجام‌خواهي

محمد‌عارف فصيحي‌دولتشاهي . استاد دانشگاه

در اين متن تلاش بر آن است که شکست نظريه‌هاي متعارض فرجام‌خواهي(مارکسيسم و ليبراليسم) ‌‌در کش‌وقوس تاريخ تحولات پرشتاب افغانستان به‌گونه‌اي مختصر ‌بررسي ‌ شود. 1. شکست نظريه فرجام‌خواهي مارکسيسم در افغانستان در اوج جريان سنگين و دامنه‌دار جنگ سرد، منازعه ايدئولوژي‌هاي رقيب مانند مارکسيسم و کاپيتاليسم، افغانستان نيز از تکانه‌ها و ترکش‌هاي اين منازعه بي‌نصيب نماند. تلاش‌هاي امپرياليسم شوروي به‌منظور رسيدن به آب‌هاي گرم که از توصيه‌هاي ژئوپليتيکي پتر کبير بود، همواره اين کشور را در جست‌وجوي فرصت طلايي قرار مي‌داد.تا اينکه با کودتاي هفت ثور اين فرصت براي شوروي‌ها فراهم آمد. هدف از رسيدن به آب‌هاي گرم خليج‌فارس از طريق کريدور افغانستان فقط تسلط بر درياها يا فتح سرزمين نبود بلکه مهم‌تر از آن يکسان‌سازي فرهنگي و تطبيق سبک زندگي کمونيستي به‌مثابه مسئوليت تاريخي در راستاي پايان‌بخشيدن به تاريخ و تحقق کمون نهايي بود.با روي‌کارآمدن رژيم خلق در افغانستان، کشتي سياست و حکومت به سمت کمونيسم پهلو گرفت. مارکس و لنين، رهبران انقلاب جهاني معرفي شدند. برژنف و گورباچف رفيق خوانده شدند. دين افيون توده‌ها تلقي شد و هفت ثور انقلاب برگشت‌ناپذير معرفي شد.رنگ سياه، سرخ و سبز پرچم به رنگ‌هاي تنها سرخ که سمبل کمونيسم است، تغيير کرد. باروق شفيعي در اشعارش به لنين درود فرستاد؛ چيزي که در نگره اسلامي خاص پيامبر (ص) است. تئوريسين‌هاي انقلاب ثور ادعا کردند انقلاب ثور بر مبناي تجربيات علمي مارکسيسم -لنينيسم استوار بوده و در جهت پايان‌بخشيدن به تاريخ و به نفع پرولتارياست.‌اما اين ايده بنا به دلايلي که تشريح آنها در اين مختصر نمي‌گنجد، تا فرجام تاريخ در عالم تصور باقي ماند و هيچ‌گاه تحقق نيافت. آمريکا از طريق حمايت از بنيادگرايي و با هدف انتقام از جنگ ويتنام ضربه سهمگيني بر نظريه فرجام‌خواهي از نوع کمونيستي وارد کرد. مجاهد به‌مثابه محرک‌هاي تاريخ افغانستان بر دترمینيسم نهفته در اين نظريه خط بطلان کشيد و در نهايت ايده کمون نهايي را نه‌تنها در افغانستان که در متروپل و اقمار رهسپار موزه‌هاي تاريخي کرد. 2. شکست نظريه فرجام‌خواهي از نوع ليبرال در افغانستان در فرداي جنگ سرد، فوکوياما در قالب «نظريه پايان تاريخ» با عطف توجه به سخنان مارکس و هگل «تکامل بشر بي‌نهايت نيست»، روايت ديگري از فرجام‌خواهي را مطرح و عمده‌سازي کرد. در تلقي او نظام سرمايه‌داري آمريکا بهترين نظام ممکن در جهان است، با آن تاريخ تمام مي‌شود و همه کشورها بايد بر آن گردن نهند و بر آن ملتزم شوند.‌فرجام‌خواهي از نوع ليبرال که توسط فوکوياما مطرح شد، طمع مضاعف ايالات‌متحده را بر تطبيق سبک زندگي آمريکايي ولو از طريق فشار و جنگ برانگيخت. سوءاستفاده مقامات آمريکايي به‌ویژه نومحافظه‌کاران از اين نظريه براي توجيه حمله به ديگر کشورها از جمله افغانستان زمينه شکست اين نظريه را فراهم کرد.امروزه در دو سوي اوراسيا بازيگران قدرتمندي مثل چين و روسيه مشغول تثبيت موقعيت راهبردي خود هستند. در خاورميانه آشوب برپاست. در افغانستان نيز جنگ با تروريسم فرجام‌ نيکي نداشته است. بدين‌سان، نظريه پايان تاريخ با چالش جدي مواجه شده است. اين شکست را فوکوياما نيز پذيرفته است: «يک‌چيز را بايد از عراق و افغانستان ياد گرفته باشيم؛ آن‌هم اينکه آمريکا، منابع قدرت و خردمندي لازم را براي انجام کارهايي مثل برقراري دموکراسي در يک کشور خاورميانه‌اي ندارد». مطالعه ميداني اين شکست‌ها، فوکوياما را بر آن داشته است که بگويد: من هيچ‌وقت ادعا نکردم که آمريکا الگوي ديگران است. به عقيده من، آمريکا هنوز عاشق ارتشش است و به‌نوعي به قدرت باور دارد. من فکر مي‌کنم اين ‌يکي از دلايل شکست‌هاي دموکراسي بوده است. آمريکايي‌ها فکر مي‌کردند با استفاده از قدرت مي‌توانند شکل دنيا را به ‌کلي تغيير دهند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.