|

چابك‌تر برای دگرگونی‌های ناگهان

الهام فخاری- عضو شورای اسلامی شهر تهران

هر سال این روزها حال‌و‌هوای دیگری بود. هوای اردیبهشتی تهران و تازه‌های کتاب و نشریه و موسیقی بود و شور دیدار با نویسندگان و چهره‌های فرهنگ و هنر، خیلی‌ها را از سراسر کشور به تهران می‌کشاند. در شوخی‌های فضای مجازی جایی نوشته بودند امسال نمایشگاه کتاب نیست که برویم کتاب بخریم تا نخوانیم! راست و درستش این بود که برخی از کسانی که نمایشگاه می‌رفتند، به بهانه کتاب در پی فضایی اجتماعی و فراغتی و نه کتاب بودند؛ ولی خیلی‌ها همچنان کتاب‌خوان و کتاب‌نویس و در جست‌وجوی زمان و زندگی ازدست‌رفته یا نیامده و تجربه‌های زیسته/ نزیسته، میان غرفه‌های کوچک و بزرگ با کسانی که آفرینش‌گر این نوشته‌ها بوده‌اند، دیدار می‌کنند و از دنیای نوشتنی‌ها، هرچند در محدوده‌ای مشخص و عنوان‌هایی باقی‌مانده از روندی ویژه که خود دانید، بهره می‌گیرند. جايگاهی بود که کسانی مانند اسدالله امرایی یا دکتر مقصود فراستخواه را در دنیایی از روشنایی‌هایی که قلم زده‌اند، می‌دیدی و حال‌و‌احوال‌ می‌کردی. تازه‌سروده‌هایی می‌خواندی و خستگی با حال خوب کتاب را به خانه می‌بردی.

امسال که ماه‌هاست کووید۱۹ همه زندگی مردم را به‌ هم‌ ریخته، خانه‌نشینی فرصتی کم‌مانند برای کتاب‌خوانی فراهم کرد و خیلی‌ها گفتند که از پیامدهای خوب یک وضعیت بد، فرصت کتاب‌خواندن و کنارهم‌بودن خانواده و فیلم‌دیدن بوده ‌است. در کنار این فرصت خوب، ولی کسب‌وکارهای نوشتن و چاپ و نشر کتاب دچار تکانه‌ای سخت شده‌اند. نمی‌دانم وضعیت فروش کتاب چگونه بوده و باید با اتحادیه ناشران و صنف نویسندگان و مترجمان گفت‌وگو کنم، ولی برداشت کلی‌ من این است که بازار فروش کتاب در این دوران، بهبود چشمگیری نداشته ‌است. از سوی دیگر، برجسته‌ترین رویداد ناشران ایران هم با توجه به دستورنامه‌های پیشگیری از همه‌گیری کووید۱۹، برگزار نشده و نمایشگاه به ماه‌های آینده موکول شده ‌است. گذشته از دریغی که هر‌یک از ما نسبت به نبودن آن رویداد گروهی و خوب فرهنگی داریم، باید نگران پیامدهای کاری و مالی این وضعیت برای صنعت نشر و دست‌اندرکاران کتاب و چاپ هم باشیم؛ فرصت‌های کاری که سرراست یا با واسطه به صنعت نشر کتاب پیوند خورده‌اند؛ از نوشتن تا پخش، از صفحه‌آرایی و گرافیک تا آگاهی‌رسانی با کتاب زندگی می‌کنند. کووید‌۱۹ خیلی از کسب‌وکارها را دچار ایستایی و بسته‌شدن کرده و جشنواره‌ها و نمایشگاه‌هایی را که برای صنف‌های وابسته یک موج فروش پدید می‌آورد، ناشدنی کرده است. ناشران گفته‌اند چند ماه دیرتر نمایشگاه را برگزار می‌کنند. ما هم چشم‌به‌راه نمایشگاه هستیم، ولی کووید‌۱۹ به همه ما هشدار داده که چگونه زندگی‌هایمان ناپایدار است. همه‌گیری این بیماری به ما آموخت که از زنجیره‌های حرفه‌ای کسب‌وکارها آگاه بشویم و برای دگرگونی‌های ناشناخته چابک‌تر شویم. شاید صنعت و کسب‌وکارهای کتاب و آفرینش‌های فرهنگی و هنری از کارهایی هستند که اگر درست و بهنگام شیوه‌ها را دگرگون کنند، می‌توانند از تهدید فرصت بسازند‌ و چگونگی و معناهای (کیفیت) زندگی مردم را بهبود ببخشند. برخی هنرمندان کارهایشان را برای مردم و بدون دریافت هزینه در فضای مجازی به نمایش گذاشتند و برخی کتابخانه‌ها و بانک‌های دانشگاهی بزرگ جهان دسترسی به کتاب‌ها و نشریه‌ها را باز کردند، ولی نمی‌دانم کسی از حال‌و‌روز نویسندگان و دست‌اندرکاران فرهنگ، هنر، کتاب و نشر می‌پرسد؟ و آیا در این چالش چندسویه قرن، کسی نگران گذران زندگی نویسندگان، ناشران و هنرمندان هست؟ این آدم‌ها گرفتاری، کسری و نداری‌شان را به کسی نمی‌گویند، ولی در گرفتاری‌های بزرگ، از گروه‌های اجتماعی‌ای هستند که آسیب می‌بینند، ولی کسی آگاه نمی‌شود. تاریخ هنر گویای آن است که در هنگامه‌های بزرگ جهان، برخی هنرمندان و نویسندگان ناچار به فروش ابزارها و آفریده‌هایشان هم شده‌اند. در این هوای جان‌بخش اردیبهشتی تهران که دلتنگ نمایشگاه کتاب و خوشی‌های کوچک‌مان در آن رویداد دست‌به‌دست‌شده از خاطره‌های نمایشگاه‌ بین‌المللی تا مصلی بزرگ هستیم، فراموش نکنیم وام‌دار آفرینندگان و دست‌اندرکاران کتاب، فرهنگ و هنر هستیم و این درنگ را برای دوباره پرداختن به معناهای زندگی ناپایدار خود به‌ کار بگیریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.