|

آیا کرونا جهان را می‌بلعد

در حالی که تمامی کشورها و اندیشمندان درباره تأثیرات احتمالی شیوع ویروس کرونا بر نظم جهانی بحث می‌کنند، اندیشه‌ورزان ترکیه‌‌ای هم، در کتابی با عنوان «سیستم جهانی پس از کووید 19: مسائل قدیمی، گرایش‌های جدید» که توسط مرکز مطالعات استراتژیک وزارت خارجه ترکیه منتشر شده است، از این تأثیرات گفته‌اند. آنها در این کتاب، بازگشت رویکردهای آماری قدیمی، پررنگ‌شدن مفهوم دولت-ملت قدرتمند، اتخاذ رویکردهای محافظت‌کننده‌تر کشوری، سرعت رقابت چین و آمریکا با وجود تضعیف واشنگتن در سیستم جهانی را بررسی و مطرح کرده‌اند. بازیابی مفهوم دولت قدرتمند افق اولوتاش، رئیس مرکز تحقیقات استراتژیک ترکیه، تأکید می‌کند یکی از تمایلاتی که پس از همه‌گیری کرونا پدیدار می‌شود، بازیابی مفهوم «دولت قدرتمند» است. اولوتاش با اشاره به اینکه برای مبارزه با ویروس کوید19، نیاز و گرایش به دولت تقویت می‌شود، نوشته است: «رابطه بین خودکفایی و مفاهیمی چون دولت قدرتمند با توجه به ناکارآمدی و ناکافی‌بودن اقدامات سازمان‌های جهانی و فراملی مانند اتحادیه اروپا و سازمان بهداشت جهانی تقویت خواهد شد». اولوتاش با بیان اینکه توانمندسازی دولت نیازی به اقتدارگرایی ندارد، این‌چنین تحلیل می‌کند که «رژیم‌های استبدادی به دلیل عملکردشان در این دوره نمی‌توانند سیستم‌های مقبولی باشند. علاوه بر این ما به طور کلی داده‌های شفافی در این زمینه نداریم که بتوانیم عملکرد رژیم‌های استبدادی را در این زمینه ارزیابی کنیم. با این حال، عملکرد ترکیه و کره جنوبی و کشورهای دموکراتیک‌تری مانند آلمان نمی‌تواند کاملا این تصور توانایی چنین رژیم‌هایی در مبارزه با همه‌گیری‌ها را از بین ببرد». یکی از پیش‌بینی‌های اولوتاش، بروز هرج‌ومرج در کشورهای اطراف ترکیه و ظهور دولت‌های ناکام و شکست‌خورده در آنها پس از فروکش‌کردن کروناست. او در‌این‌باره توضیح داده است: «مدیریت خشم تشدیدشده اجتماعی-سیاسی و اقتصادی که قطعا در‌دوران کرونا افزایش می‌یابد، برای این کشورها بسیار دشوار خواهد بود. این نشان می‌دهد اعتراضات مردمی در این کشورها که با آمدن کرونا به حالت تعلیق درآمده‌اند، به زودی و با مشکلات جدید و عمیق‌تری احیا خواهند شد». اولوتاش با اشاره به تأثیرات اقتصادی کرونا ادامه می‌دهد: «همان‌طور که پس از جنگ جهانی دوم کمک‌های اقتصادی طی برنامه‌هایی مانند طرح مارشال به برخی کشورها ارائه شد، اکنون هم چنین ابزارهایی باید در مقابل کشورهایی که اقتصاد شکننده دارند آن هم در همین دوران همه‌گیری و نه پس از آن استفاده شود. در این حوزه است که جهان احتمالا شاهد بروز رقابتی جدید میان چین و آمریکا خواهد بود». او همچنین درباره آینده اتحادیه اروپا می‌گوید: «اتحادیه اروپا پس از کووید19 نیاز به پشتیبانی‌های متنوعی برای بازسازی اقتصادی خود دارد و قادر نخواهد بود به سادگی درباره بودجه خود به عنوان یک نهاد چندین عضوی تصمیم‌گیری کند. انتقادها از این سازمان در واقع انتقاد از ضرورت چندجانبه‌گرایی نیست، بلکه در حقیقت تأکیدی بر لزوم مکانیسم‌های مؤثر چندجانبه‌گرایانه است». هرج‌ومرج ناشی از رقابت قدرت‌های بزرگ برهان‌الدین دوران، رئیس بنیاد تحقیقاتی سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ترکیه، بر این باور است سناریویی که از جایگزینی آمریکا با چین پس از دوران کرونا می‌گوید، واقع‌بینانه نیست. دوران با بیان اینکه چین ظرفیت لازم برای استقرار و نظم در اقتصاد سیاسی و هنجارهای بین‌المللی را ندارد، توضیح داده است: «حقیقت آن است که اتحادیه اروپایی که از فقدان سیاست و رهبری رنج می‌برد، نمی‌تواند از وابستگی به آمریکا برای حفظ جهان لیبرال خود بگریزد». او در ادامه توانایی روسیه را نیز برای ایجاد نظمی نوین به عنوان یک ابرقدرت زیر سؤال می‌برد و درباره تأثیرات ژئوپلیتیک همه‌گیری کرونا می‌گوید: «اینکه بگوییم تأثیر ژئوپلیتیک کووید19، همان‌طور که ریچارد هاس گفته نه بازسازی تاریخ بلکه شتاب است». دوران با اشاره به نظریه هاس، سیاست‌مدار آمریکایی توضیح می‌دهد موضوعی که بعد از کرونا باید در انتظار آن باشیم همکاری‌های مشابه دوران پس از جنگ جهانی دوم نیست، بلکه بی‌ثباتی پس از جنگ جهانی اول است. او ادامه می‌دهد: «این بدان معنی است که رهبری آمریکا در سطح جهانی روند کم‌رنگ‌ترشدنش را ادامه می‌دهد، همکاری جهانی تضعیف می‌شود، بسیاری از کشورها به ورطه شکست می‌افتند و رقابت میان قدرت‌های بزرگ تشدید می‌شود». به اعتقاد او، چین و آمریکا به عنوان دو قدرت مهم در شکل‌دهی سیستم جهانی آینده، پس از این همه‌گیری نه تنها با یکدیگر همکاری نخواهند کرد، بلکه با تشدید رقابت میان آنها از آن به بعد دیگر جنگ ویروسی به جنگ تجاری اضافه می‌شود؛ «حتی اگر نظم نوین جهانی شکل نگیرد، می‌توان فهمید که آشفتگی ناشی از رقابت قدرت‌های بزرگ شدت خواهد گرفت». وضعیت فعلی ادامه می‌یابد ارسل آیدینلی، عضو هیئت علمی دانشگاه بیلکنت، معتقد است اگر چه هنوز نتایج مبارزه با بیماری کرونا مشخص نیست، درباره تغییرات ناشی از آن بحث می‌شود، با این حال بهتر است پیش‌بینی‌های محتاطانه‌‌ای در این زمینه صورت گیرد که بهترین آنها این خواهد بود که نظم فعلی ادامه پیدا خواهد کرد. آیدینلی با یادآوری اپیدیمی آنفلوانزای اسپانیایی در 1918، توضیح می‌دهد: «اگر چه برآورد می‌شود 50 میلیون نفر، بیشتر از قربانیان جنگ جهانی اول، توسط این بیماری از پا درآمدند، اما در جهان سیاست این‌چنین به نظر می‌رسد که هرگز چنین اتفاقی رخ نداده است». او تغییرات ناشی از این همه‌گیری را این‌چنین تشریح کرده است: «این بحران در مرحله اول برای دولت‌ها یک آزمایش است. ممکن است در کشورهای آزادتر بر اساس تجارب دردناک دوران کرونا اصلاحات سیاسی رخ دهد اما در جوامع بسته‌تر درک اثرات منفی این همه‌گیری زمان بیشتری می‌طلبد. در هر صورت ممکن است بسیاری از جوامع برای حمایت از مردم خود تن به برخی اصلاحات دهند». به اعتقاد این استاد دانشگاه، چنین اصلاحاتی محدودیت‌هایی برای چندجانبه‌گرایی و فعالیت‌های جهانی ایجاد می‌کند «و در اقدامی که به نوعی بازگشت به سنت‌ها تلقی خواهد شد، مرزها اهمیت بیشتری پیدا خواهند کرد». آیدینلی با حمایت احیای رویکردهای آماری سنتی‌تر به روابط جهانی می‌گوید: «ما می‌توانیم شاهد بازگشت واقعی دولت باشیم. دولت نه تنها به عنوان عامل محافظت از در مقابل خارج، بلکه به عنون یک حامی داخلی که می‌تواند از شهروندان خود دفاع کند، بازخواهد گشت؛ نقشی که در سال‌های اخیر با افزایش تهدیدهای تروریستی، مهاجرت و قدرت‌های نوظهور کم‌رنگ شده بود». او این دولت جدید را دولتی با مدیریت قوی، ذخایر، ظرفیت و آمادگی اداری برای حفاظت از شهروندان خود می‌داند؛ دولتی که در تکرار شرایط این‌چنینی می‌تواند ایدئال باشد. عدم تغییر پوپولیسم مصطفی آیدین، استاد دانشگاه «کدیر هاس»، در‌این‌باره معتقد است گرایش‌های بین‌المللی از جمله پوپولیسم، بیگانه‌هراسی و رویکردهای ناسیونالیستی که در سال‌های اخیر هواداران بیشتری یافته‌اند تحت تأثیر همه‌گیری کرونا قرار نمی‌گیرند، بلکه «در مقابل اگر بحران طولانی‌تر شود و مشکلات اقتصادی افزایش یابند، ممکن است روی کارآمدن آنها و قدرت‌گرفتن‌شان در برخی کشورها مطرح شود». آیدن درباره سرعت رقابت چین و آمریکا با اشاره به احتمال تشدید آن توضیح می‌دهد: «این واقعیت که زنجیره تولید جهانی به‌ویژه تولید کالاهای واسطه‌ای، آن‌طور که در دوره کرونا مشخص شد به چین بسیار وابسته است، قطعا واکنش غرب برای تعریف یک جایگزین را به دنبال خواهد داشت». این استاد دانشگاه درباره پیش‌بینی خود درباره آینده اتحادیه اروپا نیز می‌گوید: «آینده اتحادیه اروپا پس از این بحران به برنامه‌های اقتصادی بستگی دارد که این نهاد برای به‌حداقل‌رساندن آسیب‌های اقتصادی اتخاذ می‌کند. اگر این برنامه‌ها موفقیت‌آمیز باشند، به تکامل اتحادیه اروپا منجر خواهد شد و در غیر این صورت به ضعیف‌ترشدن آن دامن خواهد زد». ابداع مدل جدیدی از حکمرانی ملتم مفتلر باج، عضو هیئت علمی دانشگاه سابانجی، در‌حالی که پیش‌بینی اثرات همه‌گیری کرونا را بسیار دشوار می‌داند، تأکید می‌کند نظم جهانی پس از شیوع کووید19 با پیش از مارس 2020 بسیار متفاوت خواهد بود. باج پیش‌بینی می‌کند «ملت-دولت‌ها پس از این بحران قوی‌تر خواهند شد» و این ملت-دولت‌ها برای محافظت از شهروندان‌شان باید قید بسیاری از جنبه‌های جهانی‌شدن را بزنند. او درباره نظم نوین جهانی می‌گوید: «اگر سیاست‌های حمایت‌گرایانه ملی ملت-کشورها برای تأمین منافع مادی آنها کافی نباشد و آنها دریابند تنها با همکاری بین‌المللی است که می‌توانند از این بحران جان سالم به‌در ببرند، آن زمان تغییری سریع در نظم جهانی رخ خواهد داد. در چنین شرایطی ملت-دولت‌ها می‌توانند با به‌اشتراک‌گذاشتن دانش و یافتن راه‌حل‌های مشترک، مدل حکمرانی جهانی مؤثرتری ابداع کنند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.