وسوسه يا انتخابي ناگزير
علي وراميني
اگر نه بيشتر، اما به همان اندازه داستان کرونا اين روزها تنور بورس در ميان گفتوگوها و اخبار گرم است. تنور بازارش هم که حسابي داغ است. حجم زيادي پول هر روز وارد اين بازار ميشود و به قول معروف آنکه ميز شرطبندي را پهن کرده است هميشه بيشترين سود را ميبرد؛ روزانه رقم عجيبی سود روانه جيب کارگزاريهاي بورسي ميشود که 10 سالي است تعداد آنها تغييري نکرده و از ميان آنها هم سه، چهارتا سهم عمده بازار را در دسترس دارند. بگذريم، يک طرف اين ميز مردم هستند، ديگر به معناي واقعي مردمي که مثل من و خيليهاي ديگر نه ميدانند «پرتفو» چيست و نه نسبت p/e. آنها شنيدهاند که بازاري حدود يک سال است هرکس در آن وارد شده رستگار شده و توانسته است در اقتصادي که انگار تورمش مهارنشدني است و قيمتها به وضعيت (الان يا الان) رسيده است ارزش دارايي خود را حفظ کنند. آنقدر اقبال به بورس زياد شده است که کارگزاريهايي که تا همين چند ماه پيش کارمندانشان را به محل فرد ميفرستادند تا مشتري را احراز هويت کند، اين روزها حتي در کارگزاريهايشان هم کسي را نميپذيرند و همه براي دريافت کد بورسي به دفاتر پيشخوان دولت ميروند؛ دفاتري که بايد آفتاب نزده برويد و براي هفته ديگر نوبت بگيريد تا شما هم صاحب يک کد بورسي شويد و از اين سفره بينصيب نمانيد. طبق روال هميشگي، در اين بحبوحه هم عدهاي بورس را ملک طلق اجداديشان ميدانند و از اينکه عامي و اُمي به بورس وارد ميشوند ناراحتاند. شوخيهاي سطحيشان را هم بيشمار در توييتر ميبينيم، هم به صورت کليپ و انيميشنهاي گوناگون در ديگر شبکههاي اجتماعي و حتي رسانههاي رسمي. انگار همه آنها با چهارتا جزوه سمينار درباره تحليل تکنيکال و فاندامنتال، «ماکسيميليان کوهن»، همان نابغه رياضيدان فيلم «پي» آرنوفسکي شدهاند. البته همه نقدها هم اينچنين بيمنطق و بر پايه هيجان، عاطفه و احساسات شخص نيست؛ مثلا دوست روزنامهنگار عزيزي که سالهاست در حوزه انديشه قلم ميسايد، درباره اينروزهاي بورس يادداشتي نوشته و از منظر خودش به اين داستان نگاه کرده است. او پس از بيان آنچه بين مردم در حال گذر است و ديالوگهايي که بين آنها ميگذرد؛ به تعريف «کارل پولاني» که انسان را حيوان اقتصادي ميداند نقد وارد ميکند و به درستي بيان ميکند که تنها هدف ما از زيستن اين نيست که پول روي پول بگذاريم و انباشت سرمايه کنيم. درست است انسان نه حيواني است که دائما بخواهد انباشت کند يا پول روي پول بگذارد، اما اين نگاه ذاتگرايانه به انسان و تقصير را تماما گردن مردم انداختن و از مردم خواستن که حيوان اقتصادي نباشند مشکلي را حل نميکند. يکي از دلايل اقبال عامه مردم به بورس اين است که با مبلغ جزئي ميتوان در بورس شرکت کرد و مثل بازار مسکن، خودرو يا حتي طلا نيست که نياز به سرمايه زيادي داشته باشد. يک کارگر ساده با ماهي [يک ميليون و 830 هزار و 400 تومان] هم ميتواند بيشتر گرسنگي بکشد، دو شيفت کار کند و شب هم مسافرکشي کند و يک ميليون را هرطور شده به بورس ببرد تا مگر بتواند ماه بعد با مازادي که در بورس کسب ميکند همان مقدار برنج و روغن بخرد که هر ماه مشمول چندده درصد تورم ميشود. يا آنکه ماههاست برنامهريزي ميکند که وسيله نقليهاي بخرد، اما همين که ميخواهد بخرد، باز قيمت بدو و خريدار بدو هم اميدوار که بالاخره از پس معامله با بورس بتواند به برآوردهکردن نيازش برسد. البته همه آنهایی که در صف بورس رفتند چنين نيستند، قطعا کساني هم هستند که زندگي را جز بالارفتن يک عدد در حساب بانکيشان نميبينند و هرگز هم فکر نميکنند که با بالارفتن اين عدد چه چيزي را دارند از دست ميدهند. اما از انساني که اول که به هر سو سر ميچرخاند دارد تبليغ بيشتر و بيشتر مصرفکردن ميبيند و همهچيز به او ميگويد که راه رستگاري در ثروتمندشدن و تنها لذت هستي مصرفکردن است و از ديگر سو عمده آنها از الزامات يک زندگي (مسکن، کار باثبات، برخوردار از نظام سلامت و آموزش رايگان) بيبهره است، چگونه ميتوان انتظار داشت که سوار بر موجهاي وسوسهکننده به اينسو و آنسو نرود و به هر گياهي چنگ نزند که بينصيب نماند. درست است كه آدمي يک شيء بياراده تام نيست که هيچ مسئوليتي در قبال شيوه زندگي و رفتارهايش نداشته باشد، اما به قول شفيعيکدکني: «آنچنان بر ما به نان و آب، اينجا تنگسالي شد، که کسي در فکر آوازي نخواهد بود».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.