|

ایده‌ای شکست‌خورده اما جذاب

آرش فرحزاد: آشپزی آماتور کیکی پخته که همه میهمانان با خوردن آن ناخوش و مریض‌احوال شدند. چند هفته بعد این آشپز از روی همان دستور پخت قبلی و فقط با یکی، دو تغییر کیکی دیگر پخت و متأسفانه نتیجه یکسان بود و هر کسی که کیک را خورد مریض شد. این اتفاق چندبار دیگر تکرار شد و آشپز آماتور ما هربار با استفاده از همان مواد اصلی و تغییراتی جزئی نتیجه‌ای یکسان عاید میهمانانش می‌کرد و همه روانه بیمارستان می‌شدند. در نهایت این ماجرا ادامه نیافت و آشپز فهمید که ایراد اصلی در دستور پخت کیک است و دیگر نباید از این دستور پیروی کرد.اما درباره سوسیالیست‌ها این اتفاق همچنان در حال تکرارشدن است. طی یکصد سال گذشته تلاش‌های زیادی برای ایجاد یک جامعه سوسیالیستی انجام شد: اتحاد شوروی، یوگسلاوی، آلبانی، لهستان، ویتنام، بلغارستان، رومانی، چکسلواکی، کره شمالی، مجارستان، چین، آلمان شرقی، کوبا، تانزانیا، بنین، لائوس، الجزایر، یمن جنوبی، سومالی، کنگو، اتیوپی، کامبوج، موزامبیک، آنگولا، نیکاراگوا و ونزوئلا شاخص‌ترین این نمونه‌ها هستند. تلاش‌ها برای ایجاد جامعه سوسیالیستی در این کشورها با درجات مختلفی همه با شکست مواجه شدند. اما چگونه ممکن است ایده‌ای که بارها شکست خورده، هنوز محبوب باشد؟کریستین نیمیتز، اقتصاددانی که در مؤسسه روابط اقتصادی لندن فعالیت می‌کند، در کتاب خواندنی و مهم «سوسیالیسم، ایده شکست‌خورده ای که هرگز نمی‌میرد» به این سؤال اساسی پاسخ داده است: «دلیل آن مشخص است، زیرا سوسیالیست‌ها همیشه موفق شده‌اند خود را از این نمونه‌های شکست‌خورده دور کنند». سوسیالیست‌ها به محض روبه‌روشدن با سیاهه ناکامی‌هایشان، پاسخ می‌دهند که این نمونه‌ها هیچ‌چیز را ثابت نمی‌کند. هیچ‌کدام از این موارد نمونه واقعی از یک مدل سوسیالیستی نیستند». اما در روزهای اوج آزمایش‌های سوسیالیستی نخبگان چپ‌گرا حرف دیگری می‌زدند.آخرین نمونه شکست سوسیالیسم را در ونزوئلا شاهد بودیم. تا چندسال قبل سیاست‌مداران و چهره‌های چپ‌گرا، ونزوئلا را «مدلی برای سوسیالیسم قرن‌بیست‌ویکمی» می‌نامیدند. در مارس 2003، جرمی کوربین، سیاست‌مدار چپ‌گرا و رهبر سابق حزب کارگر بریتانیا، در مراسم یادبود هوگو چاوز در لندن گفت: «چاوز به ما نشان داد که راهی متفاوت‌تر و بهتر برای انجام کارها هم هست که سوسیالیسم نام دارد. با مرگ او ما بازنمی‌ایستیم و به سوی آن جهان صلح‌آمیزتر و امیدوارکننده‌تر پیش خواهیم رفت».12 سال بعد در ژوئن 2015 و زمانی که شکست تجربه سوسیالیسم در ونزوئلا در حال نمایان‌شدن بود، کوربین باز هم به حمایت از حکومت ونزوئلا پرداخت و دستاوردهای سوسیالیسم در حوزه‌های مختلف را ستود و ادعا کرد که انقلاب بولیواری باعث ایجاد شور و اشتیاق در تمام قاره آمریکا شده است. اما کوربین در سال‌های اخیر و با فاجعه‌ای که در ونزوئلا رقم خورد، از اساس منکر سوسیالیستی‌بودن سیستم حکومت این کشور شد.پیش از این هم خودکامگانی مانند ژوزف استالین و مائو زدونگ که پرونده‌هایی قطور در کشتار جمعی انسان‌ها دارند مورد تحسین و تمجید بسیاری از روشنفکران زمانه خود قرار گرفته بودند. نیمیتز در این کتاب به نمونه‌های متعدد تاریخی مشابه موضع‌گیری‌های جرمی کوربین در قبال دیگر حکومت‌های سوسیالیستی پرداخته است.نیمیتز در این کتاب و در جریان تحلیل دقیق تاریخی خود از رفتار سوسیالیست‌ها، نتیجه‌گیری می‌کند که تجربه سوسیالیستی سه مرحله دارد: مرحله اول به‌اصطلاح دوره «ماه عسل» است و روشنفکران در سراسر دنیا نسبت به سیستم سوسیالیستی شور و اشتیاق نشان می‌دهند و آن را بهترین سیستم ممکن می‌دانند. اما دوره ماه عسل بسیار کوتاه‌مدت است و خیلی زود جای خود را به دوره سرخوردگی می‌دهد که نیمیتز آن را «دوره عذر و بهانه» نام نهاده است.در این مرحله روشنفکران همچنان به دفاع از سیستم سوسیالیستی می‌پردازند و از دستاوردهای آن دفاع می‌کنند، اما دیگر از حمایت‌های بی‌قیدوشرط خبری نیست و باید کاستی‌ها و نواقص را بپذیرند. در این مرحله الگویی مشترک وجود دارد و در آن تمام ناکامی‌های سوسیالیسم به گردن سرمایه‌داری، توطئه قدرت‌های خارجی، تحریم‌ها و امپریالیسم آمریکا انداخته می‌شود.و در نهایت در مرحله سوم، با بروز فاجعه و شکست سیاست‌های سوسیالیستی، روشنفکران از اساس منکر سوسیالیستی‌بودن سیستم موردنظر می‌شوند. در این مرحله حامیان اولیه حکومتی سوسیالیستی در این عقیده متفق‌القول می‌شوند که «سیستم موردنظر اصلا نمونه‌ای از سوسیالیسم واقعی نبود که اگر بود به شکست منتهی نمی‌شد». چنین رفتاری را درباره اتحاد جماهیر شوروی، چین و ونزوئلا شاهد بودیم. تجربه سال‌های اخیر و شکست‌های متعدد سیستم‌های سوسیالیستی باعث نشده تا جذابیت این نگاه برای مردم کمتر شود.هگل در خطابه‌های خود درباره فلسفه تاریخ به نکته‌ای کلیدی اشاره می‌کند که وصف حال این حامیان سیستم سوسیالیستی است: «اما آنچه تجربه و تاریخ به ما می‌آموزد این است که مردم و حکومت‌ها هرگز از تاریخ درس نمی‌گیرند و هیچ‌گاه بر اساس اصولی که از تاریخ استنتاج می‌شود عمل نمی‌کنند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.