شرق: در روزهاي کرونازده، هرکدام از بخشهای سلامت کشور بهگونهاي با کرونا درگير بودهاند و طبيعتا داروخانهها هم از اين قاعده مستثنا نیستند. با توجه به اينکه مرکز توزيع اقلام دارويي داروخانهها هستند، داروسازان جزء اقشاري بودند که با مراجعهکنندگاني که خانواده آنها درگير کرونا بودند، ارتباط داشتند و در روزهاي نخست شيوع کرونا در کشور تمام تجهيزاتي که براي پيشگيري و مقابله با اين ويروس عنوان شده بود، از سوی مردم از داروخانهها خريداري شد. در روزهاي ابتدايي با هجوم مردم براي تهيه اقلام بهداشتي، ماسک، دستکش و مواد ضدعفونيکننده بهسرعت و در سه روز در داروخانهها به انبار خانهها رفت و کمياب شد و تقريبا روي شيشه تمام داروخانهها ميشد يک جمله ثابت را ديد؛ «ماسک و دستکش و مواد ضدعفونيکننده نداريم». همين ماجرا باعث درگيري ميان مردم و کارکنان مراکز دارويي شد؛ آنها باورشان نميشد کساني که با ماسک و دستکش پشت پيشخوان داروخانه هستند، براي توزيع چيزي در بساط نداشته باشند. محمدباقر ضيا، رئيس انجمن داروسازان ايران، در گفتوگو با خبرنگار روزنامه «شرق»، با اشاره به نقش داروسازان در حمايت از مردم و بيماران در زمان
رويارويي با کرونا اظهار کرد: داروسازان، بهصورت روزانه و در سراسر کشور، مرتب و مستمر پاسخگوي مراجعات مردمي بودند، آنهم در شرايطي که خودشان از اسباب مراقبت شخصي، بيبهره بودند. وي افزود: 13 هزار داروخانه در سراسر کشور بهعنوان پايگاههاي قابل اعتماد نظام سلامت، هرگز ارائه خدمات خود را به مردم متوقف نکردند، اين در حالي بود که بسياري از حوزههاي درماني، تعطيل بودند. در اين مدت، علاوه بر نگراني بابت سلامت پرسنل شاغل در داروخانهها، فشار اقتصادي بر بدنه داروخانه از ابعاد مختلف نيز افزايش پيدا کرد، اما متأسفانه نظام بانکي و نظام دارويي کشور تاکنون همراهي مناسبي با داروخانهها نداشتهاند. ضيا در ادامه تصريح کرد: اکنون که وضعيت توليد ماسک و اقلام شوينده بهتر از روزهاي آغازين شيوع کروناست، فرصت مناسبي است که با آسيبشناسي فرايند توزيع اين اقلام در دو ماه گذشته، درباره ضرورت بهينهسازي شبکه توزيع، بررسي بيشتري انجام شود. هرچند کشور در حوزه دارو، داراي شبکه توزيع نظاممند و قابل رصد است، اما متأسفانه عدم تمرکز مديريتي در زنجيره تأمين و توزيع ساير کالاهاي پزشکي، ماسک، شويندهها، الکل و... در ماههاي آغازين شيوع
کرونا، سبب شد اختلالاتي در نظام توزيع ايجاد شود و متأسفانه ناکارآمدي شبکه توزيع، به نام داروخانهها ثبت شد. او با تأكيد بر ضرورت شفافسازي شبکه توزيع اقلام مورد نياز مردم، ادامه داد: بايد زنجيره توزيع، کاملا شفاف و قابل رصد شود. کشور به شبکه توزيع نظاممند و ساختاريافته نياز دارد و اين واقعيتي است که بايد در فرصتهاي پيشين به آن توجه ميشد و بهعنوان يک زيرساخت اصلي برای آن سرمايهگذاري میکردند. وي ادامه داد: کشور بايد به سمت بهرهبرداري از مدلهاي مدرن توزيع گام بردارد و زنجيره پخش تجهيزات پزشکي و آزمايشگاهي بايد ساختارمند شوند و اميدواريم بعد از غلبه بر کرونا، مسئولان فراموش نکنند و راهاندازي شرکتهاي بزرگ و رسمي پخش تجهيزات پزشکي را تسريع کنند. او با اشاره به ضرورت تدبير درباره شبکه توزيع تأكيد کرد: آنچه ضرورت دارد آن است که همه حلقههاي زنجيره تأمين کالاهاي پزشکي، فراوردههاي ضدعفوني، از کارخانه تا داروخانه، نظاممند و قابل رصد باشند. بايد کاري کرد که وروديها و خروجيهاي سيستم شفاف و مشخص باشد و در اين خصوص از شرکتهاي توزيع که زيرساخت مناسب دارند، بهرهبرداري شود تا جلوي مغايرتها گرفته شود. در
عصر اينترنت و الکترونيکيشدن امور، شرمآور است که نتوانيم اين زنجيره را ساماندهي کنيم. به گفته ضيا قطعا اگر چنين شبکه رسمي و قابل نظارتي در حوزه اقلام پزشکي و دندانپزشکي شکل بگيرد، بسياري از دغدغهها از قبيل قاچاق معکوس تجهيزات پزشکي که ارز دولتي دريافت ميکنند، توزيع اقلام فاقد اصالت و... به ميزان قابل توجهي کاهش پيدا ميکرد. او با تأكيد بر اينکه شبکه توزيع ناکارآمد است، افزود: کشور مانند حوزه دارو به يک شبکه توزيع نياز دارد که بهصورت نظاممند و قابل رصد، اقلام پزشکي، ماسکها، الکل و اقلام آزمايشگاهي را در سراسر کشور پخش کند. او در پايان خاطرنشان کرد: متأسفانه درحالحاضر بار همه کاستيها و سوءعملکردها را همکاران ما در داروخانهها به دوش ميکشند که در جايگاه پاسخگويي مستقيم به بيماران و مراجعهکنندگان هستند، اين در حالي است که داروسازان با تمام وجود، تمام توانمنديهاي خود را به کار گرفتهاند و در خدمت به مردم، از هيچ کمکي مضايقه نکردهاند. کرونا باعث شد داروخانهها بيش از پيش با تنگناي مالي مواجه شوند، پيشتر دکتر فاطمي، نايبرئيس انجمن داروسازان، عنوان کرده بود: در دوران قرنطينه مطبها بسته بودند و
بر همين اساس دارويي تجويز نميشد که قرار باشد نسخهاي پيچيده شود و داروخانه گردش مالي داشته باشد. درعينحال در هفتههاي ابتدايي شيوع کرونا که در نيمه اول و دوم اسفندماه بود، الکل و مواد ضدعفونيکننده هم در دسترس نبود و داروخانهها از فروش اين مواد و فروش ماسک و دستکش هم منع شدند. اين موضوع باعث شد داروخانه فقط براي فروش داروهاي معمولي و داروهاي اورژانسي مردم باز بمانند و نسخهاي براي پيچيدن نبود و درعينحال کالاهاي حفاظتي در برابر کرونا را هم براي عرضه در اختيار نداشتند؛ بنابراين عملا داروخانهها مجبور بودند نزديک دو ماه را بدون اينکه درآمدي داشته باشند، باز باشند تا مردم سرگردان نشوند و بتوانند داروهاي اورژانسي مورد نيازشان را تأمين کنند. تصور ميشود که داروخانهها از دوران قرنطينه آسيب نديدهاند، درحاليکه آسيب داروخانهها بيش از مشاغلي بوده که در دوران قرنطينه تعطيل بودهاند. بر همين اساس بسياري از داروخانهها تعداد چکهاي برگشتيشان افزايش يافته است. شرکتهاي پخش آماري را از داروخانههايي که چک برگشتي دارند، ارائه ميدهند؛ ميبينيم که چکهاي برگشتي داروخانهها رو به صعود است و در ماههاي اسفند و
فروردين رکوردي را در اين زمينه داشتهايم.
خوب، بد، زشت داوود آتشبيک: آلبر کامو در يکي از بخشهاي رمان طاعون مينويسد: «اگر بيش از اندازه براي اعمال پسنديده اهميت قائل شويم، در نهايت ستايشي غيرمستقيم و مؤثر نثار شرارت کردهايم، زيرا به اين تصور دامن ميزنيم که گويي کردارهاي پسنديده از اين جهت چنين ارزنده قلمداد ميشوند که نادرند.... [حال آنکه] انسانها بيشتر به نيکي گرايش دارند تا به بدي....» با اين مقدمه ميخواهم به وضعيت داروخانههاي کشور در بحران اخير يعني شيوع ويروس کرونا يا کوويد 19 بپردازم؛ با اين توضيح که اگر کار خير و مثبتي انجام شده، قرار نيست در اين يادداشت بيش از حد مهم تلقي شود و صرفا بابت رفع برخي سوءتفاهمها و تکذيب برداشتهاي رايج اقدام به بازگوکردن آنها کردهام. در همان ابتداي شيوع ويروس کرونا بزرگترين ضربه را صداوسيما به پيکره داروخانهها وارد کرد. به عمد يا ناآگاهانه با تهيه گزارشهايي از احتکار ماسک در يک يا دو داروخانه در شهرهاي بزرگ اين ابهام را ايجاد کرد که داروسازان در يک اقدام ملي و هماهنگ ماسکها را به مردم نميفروشند تا بعدا بتوانند گرانتر بفروشند. گزارشهايي که در شبکههاي مختلف پخش شدند و گاه در بوق
و کرنا کردند، از دو، سه کارتن ماسکي که از انبار برخي داروخانهها کشف شده بودند و يکي، دو داروخانه که متأسفانه گرانفروشي ميکردند. مخاطب اين گزارشها ممکن بود خيلي عجولانه تحت تأثير قرار بگيرد و باور کند و تعميم بدهد و از خودش نپرسد چرا حتي يک داروخانه هم نيست که منصف باشد و ماسک داشته باشد؟ چطور توانستهاند همه با هم در اقدامي هماهنگ ماسکها را پنهان کنند؟ و خب کم نبودند مردم ناراضي و عصبي که بهدنبال پخش اين گزارشها به کارمندان و پزشکان شاغل در داروخانه بهدلیل سودجوييشان در احتکار ماسک و الکل هجوم بياورند، فحش بدهند، توهين کنند و شيشهها را پايين بياورند. هنوز هم البته ميکنند،چراکه متأسفانه بهدلیل همين گزارشها از همان ابتدا اين تصور ايجاد شد که اگر کمبودي هست، ربطي به امکانات ندارد و مشکل از داروخانههاست که با وجود داشتن موجودي، عرضه نميکنند. بااينحال بعد از آنکه ويروس با سرعتي چشمگير در سایر کشورهاي دنيا هم شيوع پيدا کرد و باقي ملتها هم با مشکل کمبود تجهيزات پزشکي روبهرو شدند، بهگونهاي که در ثروتمندترين کشورهاي غربي هم ماسک و دستکش ناياب شده بود، تهيه و پخش اين گزارشهاي ناعادلانه متوقف
شد. حال ديگر مشخص شده بود که علت کمبود نميتواند احتکار از سوی چند داروخانه باشد، چراکه اگر همه داروخانههاي ايران هم توانسته باشند در اقدامي هماهنگ تمام تجهيزات پزشکي را پنهان کنند، اين هماهنگي نميتوانست در سطح جهاني هم شکل بگيرد. پس حتما علل ديگري دارد و مؤلفههاي ديگري در اين زمينه دخيل است؛ برای مثال پايينتربودن ميزان توليد از نياز جامعه، بالارفتن يکباره مصرف محصولي که تا پيش از اين به اندازه نياز سابق توليد و عرضه ميشده و حالا زمان ميبرد تا به اندازه نياز فعلي توليد شود. بااينحال ضربه به اعتماد عمومي وارد شده بود و همچنان بخش قابل توجهي از مردم به خيال سابق به محض ورود به داروخانه فحشهايشان را آماده و رديف ميکردند و تهمتهايي را بابت نبودن ماسک و دستکش نثار همه. اين فحشها ميتوانست و ميتواند با بههمريختن اعصاب کارکنان داروخانه، سيستم ايمنيشان را تحت تأثير قرار دهد و آنها را در برابر ويروس کرونا آسيبپذيرتر کند و اين کمترين اتفاقي ست که متأسفانه دارد ميافتد. چراکه همان گزارشها هنوز در پس ذهن بسياري از مردم باقي مانده؛ داروخانهها که براي سود بيشتر حاضرند با جان مردم بازي کنند.
بااينحال لازم ميدانم درباره نحوه عملکرد داروخانهها در اين ايام توضيحاتي را بدهم؛ داروساز در داروخانه بر حسب نياز جامعه اقلامي را به شرکتهاي پخش سراسري سفارش ميدهد که ميتواند دارو، مکمل، تجهيزات مصرفي و پزشکي، بهداشتي و آرايشي باشد. شرکتهاي پخش اين اقلام را اگر توليد داخلي باشند، از کارخانهها و اگر وارداتي باشند از شرکتهاي واردکننده تهيه ميکنند. کارخانهها نيز مواد اوليهشان را از تأمينکنندهها تهيه ميکنند. يک زنجيره که از تأمينکننده و واردکننده آغاز و به داروخانه ختم ميشود. هنگامي که دارويي يا تجهيزاتي بهطور هماهنگ در تمامي داروخانهها کمياب ميشود، اختلالي در اين زنجيره پديد آمده است که ميتواند دلايل مختلفي داشته باشد. داروخانهها از ابتداي شروع بحران، براي آنکه بتوانند بيشترين ميزان خدمترساني را به مردم داشته باشند، مجبور به تزريق پول به صندوقهايشان شدند؛ چراکه شرکتهاي پخش تجهيزات مصرفي از قبيل الکل، ژل، ماسک و دستکش را صرفا بهصورت نقدي در اختيار داروخانهها ميگذاشتند. سود اين اقلام براي رفاه حال عموم مردم بهشدت پايين نگاه داشته شده بود و عموما هشت و نهايتا 15 درصد در نظر گرفته
شده بود و ازآنجاکه خود داروخانهها هم جزء مصرفکنندههاي اين اقلام بودند، عملا ريالي که به صندوقهايشان تزريق ميکردند بازگشتي نداشت، چراکه بهصورت نقدي خريداري و با سود پايين در اختيار مردم قرار داده ميشد و بخش مهمي از آن هم در خود داروخانه توسط کارکنان در حين کار مصرف ميشد. بااينحال انجمن و سازمان نظام پزشکي بارها شفاهی و کتبی اعلام کردند که در اين شرايط بحراني نبايد به فکر کسب سود باشيم و اتفاقا اين توصيه با استقبال هم روبهرو شد و داروخانهها همچنان به تزريق ريال به صندوقهايشان براي تهيه اقلام مصرفي ادامه ميدادند. بيآنکه در پي سود باشند. بااينحال، اين وضعيت داروخانهها را به جايي رساند که ذخاير ماليشان به انتهاي خود رسيد و حال ديگر براي تهيه دارو و البته چکهايي که از پيش براي اين روزها صادر کردهاند، دچار مشکلات عديده شدهاند. پولها و ذخاير خرج تهيه اقلامي شده بود که سودي برخلاف تصور عمومي براي داروخانهها نداشت. پزشکاني که سن و سال بالايي داشتند يا رشتههايشان مربوط به زيبايي بود، عمدتا مطبهايشان را تعطيل کردند و مردم هم بهجاي تهيه کرم ضد چروک ترجيح ميدادند اسپري الکل بخرند. همه اينها
باعث شده داروخانهها توان ماليشان به حداقل خود برسد و امروز ديگر نتوانند داروهاي زيادي براي داروخانه تهيه کنند و موجوديشان روزبهروز کمتر شود.تمام اينها را نوشتم تا به اينجا برسم: داروخانهها در اين دوره با هجوم و توهين بخشي از مردم روبهرو شدند، گزارشهايي خلاف واقع عليه آنها پخش شد، نقدينگيشان صرف تهيه اقلامي شد که سود چنداني برخلاف تصور رایج برايشان نداشت و جيبشان براي تهيه داروهاي جديد خالي شد. بااينحال لحظهاي در ادامه خدمترساني درنگ نکردند. هيچ داروخانهاي از تهيه اقلام و تجهيزات مصرفي مردم با وجود اينکه اطلاع داشت سودي برايش ندارد، سر باز نزد و اغلب داروسازان با ابتکاراتي مثل تهيه محلولهاي ضدعفوني مؤثر و علمي در داروخانه، تلاش کردند بخشي از نيازهاي مردم را مرتفع کنند. بازگويي اين اقدامات نيز صرفا به اين دلیل است که بخشي از ابهامات برطرف شود، وگرنه همانطورکه کامو در رمان طاعون ميگويد، نميخواهيم اين اقدامات را بيش از اندازه مهم و استثنائي جلوه دهيم. کاري است که شده و بايد ميشده؛ اما تهيه و انتشار گزارشهاي خلاف واقع و بازي با حيثيت يک صنف، تبعات جبرانناپذيري دارد و مشکلات روحي و مادي
فراواني براي کارمندان داروخانهها ميآفريند؛ اتفاقي که افتاده.