«انحطاط مفهوم» در سينماي داستانزده-۱
هياهوي بسيار براي هيچ
مهيار جاويدي: انسان در طول تاريخ گذشته خود به واسطه ضعف در برابر طبيعت مجبور به نوعي صرفهجويي و بهرهوري در بهکارگيري پيرامون خود بوده است. اين رفتار که در بيش از صدها قرن در انسان به نوعي فايدهباوري انجاميده است، گویي امروز ديگر در انسان دروني و ژنتيکي شده است. اين نگاه حتي با پيشرفتهاي فناوري که خود باعث امنيت انسانها شده، کاهش نيافته که هيچ؛ بلکه با القائات سرمايهداري شدت و پيشرفت نيز يافته است. اين به اين معناست که انسان امروزي در برخورد با هر پديدهاي ابتدا به دنبال بهره و فايده آن چيز میگردد و سپس اگر آن پديده بر مبناي منفعت او بود، آن را ميپذيرد. از سوي ديگر اين بهرهطلبي باعث ايجاد ذهنيتي سادهانگار و تنبل در انسان شده است که کارهاي سخت را بيارزش ميپندارد؛ چراکه بنا بر منطق سودگرايانه هرگونه زحمت براي کسب عايدات معنوي و فرهنگي که قابل اندازهگيري مادي نيستند، کاري غيرعاقلانه است؛ خواه چه در مقام مصرفکننده باشيد، چه توليدکننده. ناگزير هنر نيز بهعنوان پديدهاي انساني از اين نگاه در امان نمانده است. نگاه منفعتگرايانه به هنر به معناي تقدمدادن کاربردي مشخص بر اثر هنري است؛ يعني هنر را که از جنس حقيقت و زيبايي است و نفع آن صرفا در وجودداشتن خود هنر است، به ابزار تفنن يا تبليغ تبديلکردن. متأسفانه اين رويکرد، رويکرد غالب بر هنر و سينماي جهان و ايران است؛ رويکردي که غايت و هدف همه چيز را در نفع و بهره آن چيز ميبيند. ازاينرو امروزه سرگرمي و تفنن به طور عام و تبليغات و پروپاگاندا به طور خاص بر ذات هنر سينما تقدم داده شده است. لاجرم اين توجه به سرگرمسازي باعث تمرکز سينماگران بر هيجانات و تعليقها و گرههاي داستاني شده است؛ به طوري که فيلمساز امروز تنها وظيفه خود را صرفا همراهکردن و شيفتهساختن بيننده فيلم ميداند. تاجاييکه حتي تکانخوردن بيننده روي صندلي سالن سينما را شکست فيلمساز ميانگارد. سينماگر امروز در واقع به دنبال از خود بيخودسازي مخاطب است؛ بدون اينکه از اين اقدام هدفي به غير از داستانسرايي و اغواگري در سر داشته باشد. او با اين رويکرد خود، هنر سينما را تبديل به وسيلهاي براي تخدير و فراموشي کرده و از انتقال و اعتلاي معنا چشمپوشي کرده است. اينکه انبوه فيلمهاي ايراني و خارجي امروزي در برابر اين سؤال مخاطب که ناخودآگاه از خود ميپرسد «در پسِ اين داستان چه فکر و مفهومي براي يادگيري وجود دارد؟» بيپاسخ ميماند، مؤيد اين ادعا است. مشخصات عمومي اين فيلمهاي بيشمار، قهرمانان باورناپذیری هستند که انگيزههايي ساختگي و پوچ دارند و در دنيايي غيرواقعي زندگي ميکنند. دليل اين ساختگيبودن واضح است. در هنرهاي دراماتيک، قهرمان به وسيله خواست و انگيزهاش ما را با دنياي داستان همراه ميکند. ما ازاينرو که برايمان خواست قهرمان باورپذیر و مهم است، با داستان همراه ميشويم. علاوهبراين خواست و انگيزه قهرمان است که به داستان هويت ميدهد و ارزش آن را تعيين ميکند. حال اگر خواست قهرمان موضوعي ارزشمند و حياتي نباشد، چه اتفاقي ميافتد؟ اگر مخاطب احساس کند که قهرمان خواستهاش ارزشي ندارد و ميتواند بدون آسيب خاصي از آن چشم بپوشد، فاتحه داستان خوانده شده است. اين ضعف در طراحي انگيزه و خواست قهرمان که معضل عمده فيلمهاي امروزي است، ريشه در تفکر، جهانبيني و زيست سينماگران دارد. اکثر سينماگران، امروز در دنياي سرمايهداري غايت و هدف خود را رسيدن به پول، شهرت و جوايز دهانپرکن ميدانند. طبيعي است که از اين فيلمسازان انتظار قهرماني با انگيزههاي مشخص که با اعمالشان دنياي داستان را بهمثابه دنياي واقعي تغيير دهند، نميرود. همانطور که پايانهاي موهوم و اصطلاحا باز و رواجشان در فيلمهاي امروز نشاندهنده ضعف سينماگران در نتيجهگيري مشخص از واقعيت پيرامون است، تعريفنشدن انگيزه مشخص و درخور براي قهرمانان نيز نشاندهنده بحران فيلمسازان در تعريف هويت فردي انسان امروز است؛ هويتي که مانند فيلمها درگير شتاب و بیتوازنی جهان سرمايهزده است. بيدليل نيست که در سمت مخالف اين طيف هيجانزده ادبيات نمايشي هنرمندي مانند برتولت برشت در پي رفع مزاحمتها براي ايجاد تئاتر آموزشي به حذف عنصر همذاتپنداري و ايجاد فاصلهگذاري روي آورد. برشت از اين طريق سعي داشت تا صحنه نمايش را به آزمايشگاهي تبديل کند که واقعيت را ميآزمايد. او با سخنگفتن و ارتباط مستقيم با تماشاگر او را به مشارکت در نمايش فرا ميخواند. برشت نقش بيننده خود را از ناظري هيجانزده به متفکري در باب مسائل زندگي و جامعه ارتقا ميدهد. در اينجا داستان مهياکننده شرايط بروز مفهوم است. در نمايش برشت ديگر هدف نويسنده بههيچوجه روايت داستاني سرگرمکننده نيست؛ بلکه داستان تنها ابزاري است در دست او. برشت با تأكيد مداوم بر اينکه تماشاگر نظارهگر يک نمايش است و نه واقعيت، در پي افسونزدايي از ادبيات نمايشي است. جالب اينجاست که او از اين طريق به انعکاس بهمراتب واقعيتري از جهان دست مييابد. ادامه دارد...
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.