|

کرونا و اکوسيستم درباره الگوهاي رفتار گروهي حيوانات

ارسطو شهابي.دانشجوي کارشناسي‌ارشد مهندسي محيط زيست، دانشگاه اوکلند نيوزيلند

حضور «چارلز مورري» در مقام سفير بريتانيا در ايران در ميانه‌هاي قرن نوزده که هم‌زمان با تلاش ايران براي پس گرفتن هرات شده بود، علاوه بر چالش‌هاي سياسي، حرف و حديث‌هاي فراواني درباره فساد اخلاقي‌اش در پي داشت. مجموع اتفاقات آن دوره منجر به قطع روابط ديپلماتيک دو کشور شد. البته «مورري» پس از عقد معاهده پاريس و جدايي افغانستان به ايران بازگشت. هرچند «ناصرالدين شاه» هرگز از عملکرد سياسي او دل خوشي نداشت، ولي مجموعه کبوترهايي که «مورري» از سرتاسر ايران فراهم آورده بود دوست محقق او، «چارلز داروين» را در نگارش کتاب منشأ انواع ياري رساند. صرف‌نظر از ديدگاه‌هاي مناقشه‌برانگيز «داروين» که از حوصله اين نوشتار خارج است، در اين کتاب به نکات پراکنده جالبي از رابطه انسان و حيوان اشاره شده است. مثلا اينکه روميان نسب اجداد خود را از کبوترها مي‌دانستند. نمونه ديگر بيان اهميت رنگ حيوانات نزد قبايل جنوب آفريقا و اسکيموها براي بستن به ارابه و سورتمه است. او همچنين سرفصلي مي‌گشايد که پس از قريب به يک قرن، الهام‌بخش مطالعات رفتار انتقال‌پذير گروهي حيوانات شد. به بياني ديگر علم کپي‌کاري رفتاري حيوانات از هم‌گروه‌هاي خود در شبکه‌اي که در آن مي‌زيند را بررسي مي‌كند.

در سال ۱۹۲۱ در شهر Swaythling انگلستان اتفاقي پيش آمد که از نخستين نمونه‌هاي ثبت‌شده چنين رفتاري محسوب مي‌شود. در آن سال گزارش شد پرنده‌هاي چرخ‌ريسک بزرگ با نوکشان فويل سر شيشه‌هاي شير توزيع‌شده مقابل درب منازل را سوراخ مي‌کنند. قضيه از وقتي پيچيده شد که اين پديده به سرعت در کل انگلستان و سپس تمام اروپا هم ديده شد! شش دهه بعد و اين بار در کانادا همين موضوع در مقياسي محدود بر روی تيره‌اي ديگر (Chickadee) از همان خانواده پرنده، راستي‌آزمايي و نتايجي مشابه حاصل شد. اين کپي‌برداري گروهي يا آن چيزي که از آن به يادگيري اجتماعي حيوانات ياد مي‌شود، قادر است قابليت سازگاري آنها با محيط اطرافشان را نيز افزايش دهد. نتايج پژوهشي به سرپرستي «لوسي آپلين» که در سال ۲۰۱۵ در مجله «نيچر» منتشر شد با تأييد این‌گونه تجربيات، بيان مي‌کرد که چگونه رفتار 75درصد از اعضاي يک دسته از پرندگان مي‌تواند تابع مدل رفتاري يکساني در جمع شود. از ديگر تحقيقات در اين زمينه مي‌توان به مستندهاي حيات وحش «ديويد اتنبورو» در مورد قابليت تسري واکنش جمعي حيواناتي از قبيل ماهي و فيل در برابر حادثه‌اي طبيعي يا خطر رقيب خارجي اشاره کرد. آنچه مرور شد مقدمه‌اي بود براي ورود به جنبه‌اي بسط‌نیافته از تراژدي حال حاضر کرونا. طي چند هفته گذشته تصاویر حضور گسترده و گروهي حيوانات در مناطق شهري جهان که به علت کرونا خالي از سکنه شده بودند، توجه زيادي را جلب کرد. در جمع‌بندي دلايل اين حضور، موارد انگشت‌شماري از تلاش براي يافتن غذا تا استقبال آنها از پاکيزگي محيط زيست از آلودگي‌هاي محصول بشر برشمرده‌اند. بياييد فهرستي از اين حضور و چه بسا هجوم اقسام حيوانات به خيابان شهرها را مرور کنيم: ميمون‌ها در تايلند، کانگوروها در آدلايد استراليا، گوزن‌ها در ناراي ژاپن، سنجاب‌ها در کاليفرنيا، سوسمارها در کاروليناي جنوبي، پوماها در سانتياگوي شيلي، کايوت‌ها در سانفرانسيسکو، بزهاي کشميري در ولز، سمورهاي آبي در سنگاپور، گرازهاي وحشي در بارسلونا و دلفين‌ها و قوها در کانال‌های داخلي ونيز. اينها معدود مشاهداتي است که از لنز به‌قرنطينه‌رفته شهروندان جهان ثبت شده و آمار واقعي حتما از اين هم فراتر است. گوناگوني انواع حيوانات و پراکندگي اکوسيستمي، ارائه فرمولي خاص را براي توجيه دقيق و يکپارچه دشوار مي‌سازد. آنچه پررنگ مي‌ماند جسارت حيوانات در ورودي آرام به حيطه زندگي شهري است. گويي توانسته‌اند بر اساس مدل سال ۱۹۲۱ با هم هماهنگ باشند. سخن آخر اينکه در بحبوحه کرونا لانه‌سازي لاکپشت‌هاي پشت‌چرمي در سواحل خالي از توريست‌هاي بي‌مبالات جنوب آسيا به بالاترين حد از آغاز قرن ۲۱ برسد يا دسته ده‌تايي شيرها با خيالي راحت کف جاده پارک جنگلي کمپاناي آفريقاي جنوبي بياسايند احتمالا بيش از آنکه نشانه نيازشان به غذا باشد در کنشي برآمده از ناخودآگاه جمعي نهفته در آنهاست. انگار خوش‌بین‌اند بشود در پايان اين عصر کرونازده طلوعي تازه در کنار انسان بي‌آغازند. اگر قرار باشد از تجربه قرنطينه و تلف شدن قريب به دويست هزار جان عزيز درسي بياموزيم يکي از مهم‌ترين‌هايش همين حمايت از جايگاه حيوان و نبات است. آن دسته از حيوانات که به شکل جمعي اين ريسک را به جان خريده‌اند که تا جلوي در بسته قصابي در بازار فلان شهر رژه بروند، آمده‌اند به ما انسان‌هاي متمدن تکنولوژيک هنوز ناتوان يادآور شوند براي حل مشکلات اين ملک مشاع بايد خيلي بيش از اين مهربان باشيم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.