کرونا و پسلرزههاي آن
سيدهضحي حسينينصر. كارشناس زيستشناسي، كارشناسارشد روانشناسي باليني
«شريفکرونا» عنوان وبينارهاي شبانهاي است که از سوي معاونت فرهنگي و اجتماعي دانشگاه صنعتي شريف به همت «مسلم صلحيراد» و با همکاري «مدارس ميانرشتهاي شريف» از 23 فروردين تا 3 ارديبهشتماه برگزار شد. در اين برنامه، سيزده متخصص از حوزههاي مختلف به بررسي ابعاد علمي، پزشکي، اجتماعي، فلسفي و روانشناختي پاندمي کرونا پرداختند. آنچه در ادامه از نظر ميگذرانيد خلاصه کوتاهي از نقطهنظرات میهمانان پنج شب دوم اين وبينار درباره موضوعات يادشده است. تلاش نگارنده از تنظيم اين گزارش بازتاب نقطهنظرات و رويکردهاي مختلف در خصوص موضوع دنياگيري ويروس کروناست. ممکن است نظرات برخي از متخصصان تکميلکننده و حتي در مواردي در تضاد با يکديگر باشد؛ از اين رو تحليل و نقد آن را به شما مخاطب محترم واگذار ميکنيم. اميد است اين گزارش بتواند نقش خود را در درک شفافتر و جامعتري از مسئله کرونا و بحران پيشرو به خوبي ايفا کند.
کرونا از ديدگاه علوم شناختي دکـتـر «پيـمــان ابـهــريـان»، نوروساينتيست و استاديار پژوهشکده علوم شناختي سخنان خود را با تعريف علوم شناختي و فرايند شناخت آغاز کرد. منظور از علوم شناختي دانش پردازش اطلاعات است. شناخت به معني ادراک و آگاهي است؛ ادراک، فرايندي است که طي آن درک مفهومي از واقعيت پيدا ميکنيم. ميتوان گفت در حال حاضر جهان با دو پاندمي درهمتنيده روبهرو است: پاندمي کرونا و پاندمي ترس از کرونا. اولي موضوعي جديد است که اطلاعات زيادي درباره آن نداريم و دومي مسئلهاي قديمي بوده و به خوبي قابل کنترل و درمان است، کمااينکه بشر پيشتر نيز با بحرانهاي مشابهي مواجه بود. چنانچه بتوانيم پاندمي ترس از کرونا را کنترل کنيم در مديريت بيماري نيز به موفقيت بيشتري دست خواهيم يافت. مهمترين علت ترس مرگومير ناشي از کرونا برگرفته از خطاهاي شناختي ماست. خطاهاي شناختي، خطاهايي ذهني هستند که بهطور کاملا نظاماند به نگرش و باور غلط مربوط ميشوند و بر ادراک و شناخت افراد تأثير ميگذارند. برچسب زدن، تعميم افراطي، تفکر دوقطبي، مطلقانگاري، استدلال احساسي، مقايسههاي غيرمنصفانه و برخورد قضاوتي ازجمله ديگر سوگيريهاي شناختياند. بسياري از سوگيريهاي شناختي در ترس از کرونا دخالت دارند. به عنوان مثال در سوگيري شناختي پيشگويي کردن؛ افراد بر اين باورند که حتما کرونا گرفته و ميميرند. مسئله مهم بعدي که در راستاي کاهش استرس بايد به آن توجه ويژهاي شود تحقيق درباره درستي اخبار و اطلاعات است. مغز ما در مواجهه با اخبار و اطلاعات تمايل دارد به پذيرش اولين مطلبي که به آن ارائه ميشود. ما معمولا به «منبع» اخبار و اطلاعات اهميت نميدهيم. خطاي شناختي ديگر اين است که مغز ما تکرار يک خبر را مبني بر صحت آن ميداند؛ علاوه بر آن پيامها را ساده کرده و تفاوتهاي جزئي را ناديده ميگيرد و نکته آخر آنکه ما معمولا اخبار و اطلاعاتي را ميپذيريم که با باورهاي ما همسو باشند؛ در واقع نميخواهيم ببينيم چه خبر است؛ بلکه ميخواهيم ببينيم چه خبر باشد، بهتر است. در نتيجه بر ماست تا سواد رسانهاي خود را ارتقا دهيم؛ چگونه؟ هنگام مواجهه با هر خبر منبع، تاريخ انتشار و درستي آن را بررسي کنيم. با رعايت اين دو نکته ميتوان از بدل شدن به حلقه زنجيره انتشار اخبار غلط و جعلي اجتناب ورزيد. از خود بپرسيم آگاهي از اين خبر چه تأثيري در خودمراقبتي من و اطرافيانم دارد و آيا ميتوانم بر اساس اين اطلاعات مداخله مثبتي ايجاد کنم يا خير. چگونه ميتوان درباره کرونا فلسفهورزي کرد؟ دکتر «حميدرضا آيتاللهي»، استاد بازنشسته گروه فلسفه دانشگاه علامه طباطبايي و رئيس انجمن علمي فلسفه دين ايران بحران دنياگيري ويروس کرونا را موقعيت بسيار خوبي براي تعيين کارآمدي رشتههاي مختلف ازجمله فلسفه دانست. به اعتقاد وي مسئله کرونا را ميتوان از هفت منظر بررسي کرد: پديدارشناسي، ماهيت در فلسفه اسلامي، فلسفه دين، فلسفه اخلاق، فلسفه سياست، فلسفه علم و در نهايت فلسفه وجودي. در پديدارشناسي پديده کرونا ما با يک بسط انديشه پديدارشناسانه مواجهيم؛ به اين معني که بحران کرونا تنها در ويژگيهاي ويروس کوويد-19 خلاصه نميشود و بايد از منظر اقتصاد، علوم اجتماعي، روانشناسي و... به آن پرداخته شود. بنابراين بايد بين ويروسشناسي و کروناشناسي تفاوت قائل شويم. با نگاه از منظر فلسفه دين ميبينيم مردم يک هفته درگير فاجعهاند و پس از دو هفته آرامآرام سؤالات الهیاتی خود را مطرح ميکنند؛ چرا چنين دنياگيريهايي وجود دارند؟ چرا خدا اين ويروس را آفريده؟ منظور خدا از رقمزدن اين بحران چه بوده؟ نسبت فاعليت خداوند با اين مصيبتها چگونه است؟ تکليف زندگي پس از مرگ چه ميشود؟ مردم در مواجهه با پرسشهايي از اين دست به دو دسته تقسيم ميشوند: يا اين مصيبت را به خدا نسبت ميدهند و نتيجه آن بيزاري از دين و دينداري است؛ يا اينکه برخلاف دسته اول تازه به باورهاي ديني نزديک ميشوند و باورهايشان مستحکمتر از پيش ميشود. مورد ديگر مواجهه با «ديلما» يا دوراهيهاي عجيب اخلاقي است. دوراهي جديد فعلي که اغلب کشورها با آن دست به گريباناند دوراهي بين سلامت و اقتصاد است. بعد جالب ديگري که جا دارد در حوزه فلسفه سياست به آن پرداخت تقابل آزادي و امنيت است. بديهي است که يکي از ارزشهاي جامعه توجه به آراي مردم است. جالب است زماني که وقوع مصيبتها زياد ميشود اشتياق مردم به داشتن حکومتهاي ديکتاتورمآب نيز افزايش مييابد؛ در چنين شرايطي نظامهاي دموکراتيک پتانسيل آن را دارند که آرامآرام به نظامهاي تماميتخواه بدل شوند. همانطور که در آغاز صعوديشدن نمودار مبتلايان به ويروس کرونا نمونه آن را در بسياري از کشورها شاهد بوديم؛ مردم خواستار سختگيريهاي شديدتر از سوي دولتهايشان بودند و از اينکه افراد اجازه تردد در خيابانها را داشتند شاکي بودند. به اعتقاد «آيتاللهي» در بحران کرونا ناتواني علم بيش از پيش نمايان شد و فرصتي براي داغ شدن تنور خرافات و شبهعلم فراهم شد. مطلب آخر فلسفه وجودي است. به قول «هايدگر» زماني انسان متوجه وجود (نه موجود) ميشود که با عدم مواجهه پيدا کند. به عبارتي وقتي انسان با عدم و نيستي مواجهه پيدا ميکند تازه وجود خود را درک ميکند و ديگر ميتوان گفت صاحب اختيار است و دغدغه دارد. کاربردهاي هوش مصنوعي در مقابله با کرونا دکتر «حميدرضا ربيعي»، متخصص هوش مصنوعي و عضو هيئت علمي دانشگاه صنعتي شريف ارائه خود را به معرفي سيستم هوشمند تشخيص پنوموني کوويد-19 اختصاص داد. اين سيستم هوشمند که به کوشش مجموعهاي از افراد مجرب در دانشگاههاي مختلف ايران تهيه شده است، برنامهاي است به منظور تشخيص آسانتر بيماران مبتلا به کوويد-19. ويژگيهاي سيستم تشخيصي مبتني بر هوش مصنوعي (AI-MED) به ترتيب ذکر شده است: تشخيص سريع در عرض کمتر از يک دقيقه، دسترسي از هر مکان و در هر ساعت از شبانهروز، تسهيل در تشخيص و کاهش فشار کاري بيمارستاني براي راديولوژيستها و دقت بالا در تشخيص. اين سيستم تشخيصي از طريق پيشپردازش تصاوير با يک روش نوآورانه (Masking method) و نيز با استفاده از يک شبکه ژرف توصيفپذير نوآورانه که به صورت ضمني Batch effect را حذف ميکند، کار ميکند. در زيستشناسي مولکولي Batch effect زماني رخ ميدهد که عوامل غيرزيستي منجر به تغيير در دادههاي آزمايش شود؛ روشن است که اين عوامل ميتواند به نتيجهگيريهاي اشتباه بينجامد. سيستم يادشده باعث کم شدن چنين خطاهايي ميشود. از AI-MED ميتوان از طريق يکپارچهسازي با سيستم PACS بيمارستاني، ارائه نسخه قابل نصب بر روي کامپيوتر شخصي و ارائه خدمان آنلاين تحت وب بهره برد. نکتهاي که بايد در نظر داشت اين است که اين سيستم به هيچ عنوان جايگزين پزشک نيست. گرچه متخصصان زيادي معتقدند در آيندهاي نزديک اين جايگزيني ميتواند اتفاق افتد، اما در حال حاضر چه به لحاظ مسائل فني، اخلاقي و حقوقي حرف آخر را پزشک ميزند. AI-MED در حال حاضر ميتواند نقش دستياري هوشمند، خستگيناپذير و دقيق را در کنار پزشک ايفا کند. اهميت نرمافزار «ماسک» در راستاي مهار کرونا دکتر «علي شريفي زارچي»، پژوهشگر پژوهشکده رويان و عضو هيئت علمي دانشکده مهندسي کامپيوتر دانشگاه صنعتي شريف در ابتدا بر اهميت بهکارگيري ابزارها و روشهاي جديد در مواقع بروز بحرانهايي نظير بحران کرونا تأکيد کرد. در اين راستا يک روز پس از اعلام اولين بيمار کرونا مثبت در ايران سامانه فاصلهگذاري هوشمند به نام «ماسک» فعاليت خود را آغاز کرد. ماسک نوعي پويش مردمي عليه کرونا به شمار ميرود و به صورت داوطلبانه، بدون دريافت هيچ هزينهاي از سوي تيم توسعهدهنده کار خود را آغاز کرد. اين سامانه با همکاري جمعي از استادان و دانشآموختگان دانشگاه صنعتي شريف و ساير دانشگاهها با حمايت جدي شرکتهاي برتر فناوري اطلاعات راهاندازي شده است. با کمک نرمافزار ماسک، شهروندان به چهار دسته بدون علامت، مشکوک، بيمار و بهبوديافته تقسيم ميشوند. با ثبتنام در ماسک و با پاسخدهي منظم به سؤالات آن افراد ميتوانند احتمال ابتلا به کرونا را خودسنجي کرده و در صورت برقراري تماس ناآگاهانه با مبتلايان، مطلع شوند؛ به اين ترتيب قادر خواهند بود احتياط بيشتري در جهت مبتلا نکردن ديگران به عمل آورند. علاوه بر آن کاربران ميتوانند نقشه ابتلا به کرونا را در شهر و محل زندگيشان مشاهده کرده و از مناطق آلوده دوري گزينند. نکته مهم در خصوص اين نرمافزار حفظ حريم خصوصي است به اين معنا که تنها با دادههايي که کاربر اجازه دسترسي به آن را ميدهد، امکان ثبت خودکار اطلاعات وجود دارد. از فوايد استفاده از ماسک ميتوان به محدود کردن تماس با افراد آسيبپذير، جدي گرفتن علائم و مداخله سريع اقدامات پزشکي اشاره کرد. در پايان دکتر «زارچي» در پاسخ به سؤالي درباره احتمال سلاح بيولوژيک بودن ويروس کرونا افزود: سلاح چيزي است که دشمن را ميکشد، با خودي کاري ندارد و هدفمند است. مدافعان تئوري توطئه بر اين اعتقادند که اين ويروس به طور هدفمند عليه ژنوم ايرانيها ساخته شده است. اگر اين گزاره را بررسي کنيم به دو نکته ميرسيم؛ اول آنکه نميتوان گفت نقطهاي در ژنوم وجود دارد که فرد ايراني و غيرايراني را از هم تمييز دهد. دوم آنکه هيچ آماري در دست نيست که نشان از تفاوت معنادار در آهنگ مرگومير ايرانيان و غيرايرانيان داشته باشد. بنابراين هيچ دليل علمي که از اين نظريه پشتيباني کند وجود ندارد و به نظر ميرسد افرادي که اين موضوعات را رسانهاي ميکنند از روش علمي فاصله زيادي گرفتهاند. تحليلي بر گمانهزنيهاي پساکرونايي دکتر «مهرداد عربستاني»، انسانشناس و عضو انجمن انسانشناسي ايران با اشاره به تأملاتي که ممکن است پس از اتمام پاندمي کرونا به وجود بيايد به دو بحران اشاره کرد. به گفته «عربستاني» ما اکنون با دو مخمصه بحراني يا دو بحران خالص مواجهيم: انتخاب بين جانها و پارادوکس سلامت يا اقتصاد. اين دو بحران صرفنظر از مکفي بودن اقدامات دولتها ما را بر سر دوراهيهايي قرار داده که در آن هر انتخاب با شکست همراه است و اين نشانهاي است از عدم پيروزي انسان در برابر کرونا. او در ادامه از همهگيريهاي تاريخ بقاي جامعه انساني ازجمله مرگ سياه (1346-1353م)، قحطي ايران (1917-1919م) همراه با شيوع آنفلوانزای انساني، وبا و حصبه نام برد. موضوع اين است که به هر حال نوع انسان صرفنظر از تلفات جاني از اپيدميهاي زيادي گذشته بنابراين به احتمال زياد از دنياگيري ويروس کرونا نيز جان سالم به در خواهد برد. به قول «هايدگر» انسان موجودي است که مرتب خود را به سوي آينده فرافکني ميکند و مدام برنامهاي براي آينده دارد. در همين راستا فيلسوف آلماني «آلن بَديو»، کرونا را «رويدادي» تلقي ميکند که گسستي در واقعيت ايجاد کرده و به ما فرصتي بخشيده تا از موقعيت بدون مختصاتي که اکنون در آن واقع شدهايم نگاهي به دنياي خودساختهمان بيندازيم و چه بسا با خود بينديشيم جهان ميتواند به گونه ديگري نيز باشد؛ طور ديگري متفاوت با آنچه اکنون است. از اين رو «بديو» اعتقاد دارد مواجهه با رويدادي که مسبوق به سابقه نيست سرشار از امکانات است. از سويي ديگر «لي ادلکورت» طراح بنام هلندي به کاهش مصرفگرايي و بهبود محيط زيست اشاره ميکند و اميدوار است بحران کرونا باعث شود افراد لذت و زيبايي را در سادگي تجربه کنند و آرزو ميکند که مرگها بيهوده نباشد و مزايا به هزينهاش بيرزد. مسئله بعدي بحران اعتماد است. به گفته «يووال نوح هراري» نويسنده کتاب انسان خردمند، در سطح ملي اعتماد و احتمال تماميتخواهي و در سطح بينالمللي (مليگرايي و گروهگرايي افراطي) آينده قابل اجتناب نيست. دکتر «عربستاني» در پايان به مدل پنجمرحلهاي سوگ از منظر «اليزابت کوبلر راس» اشاره کرد. طبق اين مدل مراحل سوگ يا اندوه به ترتيب شامل انکار، خشم و عصبانيت، چانهزني، افسردگي و درنهايت پذيرش است. مسئله مهم آن است که بايد تمام نظريههايي را که تاکنون در مورد ابعاد مختلف پاندمي کرونا وجود دارد، در اين چارچوب نگريست. ابعاد روانشناختي و روانپزشکي کوويد 19 دکتر «محمد منايي»، روانپزشک سخنان خود را با توصيهاي به جوانان دهه شصتي و هفتادي آغاز کرد. او خاطرنشان کرد اتفاقات جاري را خوب به خاطر بسپاريد که در آينده نزديک بر اساس آن رمان، شعر و ترانه، فيلم و کتابهاي بسياري ساخته و نوشته خواهد شد. پس از جنگ جهاني دوم سابقه نداشت واقعهاي تمام کشورها را تحت تأثير قرار داده و رويدادي چون المپيک را به تعطيلي بکشاند. برخلاف وقوع ديگر بلاياي طبيعي که همه به ياري هم ميشتابند در مورد دنياگيري ويروس کرونا مردم از هم فاصله گرفتهاند. دكتر «منايي» در ادامه به نتيجه تجربيات ميداني خود که ثمره ويزيت بيماران مبتلا به کرونا بود، پرداخت. به باور او از منابع ايجاد استرس در بيماران تحت بررسي او ميتوان به نامعين بودم و عدم قطعيت، استيگما يا انگ اجتماعي، قرنطينه، مسئله مرگ و ابعاد اجتماعي- اقتصادي اشاره کرد. علاوه بر اينها زمينه ژنتيکي فرد نيز بسيار اهميت دارد؛ ظرفيت زيستي هر شخص منحصربهفرد است و اين ظرفيت منحصربهفرد ميتواند پس از اعمال مقدار ثابتي استرس فرد را به سمت ابتلا به اختلالات رواني سوق دهد يا او را به مرز بيماري نکشاند. بنابراين از همه افراد جامعه نميتوان انتظار داشت استرس ناشي از کرونا را به خوبي مديريت کرده و از پس آن برآيند. از اين رو دور از انتظار نيست که پس از عبور از پاندمي کرونا شاهد موجي از اختلالات رواني باشيم. از اختلالات روانتني گرفته تا اختلال وحشتزدگي، اضطراب فراگير، اختلال علامت جسماني، افسردگي وسواس اجباري و اختلال اضطراب بيماري که در آن فرد به شدت اصرار دارد که به يک بيماري مبتلا شده است. در نتيجه ضروري است که به گروههاي سالمند، کودکان، افراد با ناتوانيهاي ذهني و جسمي و نيز افرادي که در مراکز درماني مشغول به کارند، توجه بيشتري شود. علاوه بر آن لازم است در صورت نياز مداخلات لازم نظير دارودرماني و رواندرماني صورت گيرد و آموزشهايي در خصوص بهداشت رواني به افراد ارائه شود. همچنين خطوط تلفن ثابتي نيز به اين منظور از سوي وزارت بهداشت اعلام شده و نرمافزارها و وبسایتهای زيادي نيز در اين راستا به منظور ارائه خدمات راهاندازي شده است. پينکتهاي درباره جلسه گفتوگوي استادان در شبهاي برگزاري وبينار، ساعاتي نيز به گفتوگوي متخصصان اختصاص داشت. روشن است که اين بحثها گاهي تکميلکننده يکديگر و گاهي نيز در تقابل با هم بودند. متأسفانه به دليل محدوديت در تعداد واژگان امکان باز کردن تمام موضوعات مطرحشده در جلسه گفتوگو وجود ندارد؛ با اين حال لازم ديدم اشارهاي بسيار کوتاه به يکي از موضوعات مهم مطرحشده در اين جلسات داشته باشم. به اعتقاد دکتر «مهدي صادقي»، دانشيار مؤسسه ملي مهندسي ژنتيک و بيوتکنولوژي، ما در نيم قرن اخير در مورد زيستشناسي و در يک قرن اخير در مورد علم دچار توهم زيادي شدهايم، آن هم «توهم داشتن دانش». با اين توهم دستکاري موجودات زنده را آغاز کرديم. گاهي اين دستکاريها در پي تعريف پروژههايي نهچندان معنادار و تنها در ازاي دريافت بودجهاي از سوي بنگاههاي علمي و يا به سفارش شرکتهاي غول آرايشي يا داروسازي بوده است، در نتيجه اتفاقي که ميتوانست در طبيعت به شکل طبيعي رخ دهد توسط انسان و با دخالت نابخردانه او شتاب گرفت. دکتر «صادقي» با رد ديدگاهي که ويروس کروناي جديد را ساخته دست انسان ميداند، اظهار کرد دخالت انسان باعث ايجاد تغييراتي در يک ويروسِ به حال تعادل شده و نهايتا به انتقال آن به انسان منجر شد. از سويي ديگر يکي از مشکلات اساسي بشر توليد انبوه از هر چيز است؛ ازجمله توليد انبوه ساينتيست. به عبارتي در حال حاضر نگاه رايج به علم همان نگاه صنعتمحور است؛ نگاهي که به دنبال سوددهي بيشتر، مشتري و متقاضي فراوانتر است. اکنون نيز ميوه همان درختي را ميچينيم که بذر آن را کاشتيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.