پروانهها و توفان
سينا فلاحزاده راستهكناري
علم با کمک مدلسازي به ما امکان ميدهد که به تبيين سازوکارهاي حاکم بر رفتار طبيعت نائل شويم. چند مثال از مدلهاي معروف علمي که کمکهاي ارزشمندي در جهت درک واقعيت جهان به ما کردهاند عبارتاند از مدل مارپيچي مولکول دياناي، مدلهاي تکاملي در زيستشناسي، مدل انبساطي جهان در کيهانشناسي، مدلهاي کنشگرمحور در علوم اجتماعي، مدل موجي ذرات در فيزيک زيراتمي و بسياري از مدلهاي ديگر علوم گوناگون. مدلها و بهخصوص مدلهاي رياضياتي جايگاه ويژهاي در علوم طبيعي و فهم ما از طبيعت دارند. دانشمندان زمان فراواني را صرف ساختن، تستکردن، مقايسه و بازبيني مدلهاي مورد نظر خود براي مطالعه پديدههاي حوزههاي تخصصي خود ميکنند و حجم عظيمي از مطالب منتشرشده در ژورنالها و کتابها به مطالعه مدلها و جزئيات آنها در علوم گوناگون اختصاص مييابد. مدلهاي علمي به هيچ وجه توصيفات نهايي و قطعي واقعيت جهان نيستند و مانند نظريات علمي دائما در معرض تغيير و تبديل هستند تا تطابق بيشتري با ديگر مدلها و همينطور واقعيتهاي تجربي پيدا کنند. بسياري از مدلها را ميشناسيم که اندک زماني پس از معرفي توسط مشاهدات جديد رد شده و توسط مدلهاي پيچيدهتر و يا سادهتر و سازگارتر جايگزين شدهاند. براي مثال مدل اتمي بوهر که جايگزين مدل اتمي تامسون شد و چندي بعد مشخص شد که براي توصيف رفتار اتمهاي پيچيدهتر کارايي ندارد و بايد توسط مدلهاي ديگر جايگزين شود. مدلها از اين جهت شباهت فراواني با نظريههاي علمي دارند. البته نظريهها و مدلها تفاوت ظريفي با هم دارند که نبايد دور از نظر بماند. در علمشناسي فلسفي و فلسفه علم معمولا نظريههاي علمي عبارت از مجموعهاي از گزارهها که درباره يک مدل خاص (که براي توصيف يک برش خاص از واقعيت ابداع شده است) حکمي صادر ميکنند. ما مدلها را ميسازيم تا در کار نظريهپردازي به کمک ما بيايند. البته در برخي از رشتههاي علمي و علوم مهندسي اين دو را به صورت نادقيق باهم مساوي در نظر ميگيرند. براي مثال در مهندسي مکانيک «مدل تير اويلر-برنولي» و «نظريه تير اويلر برنولي» را بدون توجه به جزئيات به جاي هم به کار ميبرند. از سوي ديگر ميدانيم که مدلها براي توصيف واقعيت جهان زياده از حد تميز و انتزاعي هستند. دانشمندان تمام رشتهها براي اينکه بتوانند کار خود را پيش ببرند مجبورند دست به سادهسازيهاي فراواني در مدلهاي مورد بررسي خود بزنند تا از بار محاسباتي کارهاي خود بکاهند (براي مثال در فيزيک و علوم مهندسي) و يا اينکه بتوانند تحليلهاي قابلفهمي از پديدههاي مورد مطالعه خود عرضه کنند. اما گاهي اوقات علت اينکه مجبوريم چندي يک بار نظريات و مدلهاي مورد استناد خود براي مطالعه پديدههاي طبيعي را عوض کنيم اين است که شواهد مبطل جديد از مطالعات تجربي ظهور ميکنند. نحوه برخورد دانشمندان و فيلسوفان علم با مسئله شواهد مبطل و مبحث بطلانپذيري نظريههاي علمي را به فرصتي ديگر موکول ميکنيم. از سوي ديگر بايد بدانيم که علاوه بر قدرت توضيحي، موفقيت و اعتبار يک نظريه علمي به قدرتي که در پيشبيني رفتار جهان به ما ميدهد نيز نهفته است. براي مثال ما بر اساس مکانيک نيوتني ميتوانيم بدانيم پرتابهاي که با سرعت و زاويه خاصي پرتاب ميشود در چه فاصلهاي از مکان اوليه پرتاب فرود خواهد آمد.
نظريه آشوب اما آنچه با ذکر اين مقدمه کوتاه در باب نظريات و مدلهاي علمي قصد پرداختن به آن را داريم يکي از نظريههاي نسبتا نوظهور در تاريخ علم به نام نظريه آشوب است که به ما اجازه ميدهد برخي از حيرتانگيزترين و به ظاهر پيچيدهترين رفتارهاي عناصر طبيعت را مطالعه کنيم. نظريه آشوب ابتدائا يک نظريه در علوم طبيعي رياضياتي است که بهتدريج توانسته راه خود را به ساير عرصههاي ديگر از جمله بيولوژي، علوم اجتماعي، روانشناسي، سياست و... هموار کند. صد البته اين از ويژگيهاي دوران مدرن است که از يک سو تحولات بزرگ در علوم طبيعي رياضياتي پس از چندي به ساير علومي که به صورت سنتي جزء علوم رياضياتي دستهبندي نميشوند نيز نفوذ ميکنند و از سوي ديگر آن علوم ديگر بهتدريج ميزان وابستگيشان را به تحليلها و مدلسازيهاي رياضي به صورت روزافزون افزايش ميدهند. اين پديده بدون شک به موفقيت تکنولوژيکي حيرتانگيز و دورانساز علوم رياضياتي برميگردد که روشهاي مورد استفاده در اين علوم را به صورت الگويي براي ساير علوم مطرح ميسازد. به لحاظ تاريخي نظريه آشوب گسترش خود را مديون کارهاي «هانري پوانکاره»، «ادوارد لورنتس»، «بنوا مندلبروت» و «مايکل فيگنباوم» است. نخستين نکتهاي که بايد در بررسي سيستمهاي آشوبناک به آن توجه کنيم، اين است که اين سيستمها سيستمهايي بيقانون نيستند که رفتاري کاملا تصادفي و نامربوط به شرايط حاکم بر مسئله از خود بروز بدهند. اتفاقا ممکن است رفتار آشوبناک را بتوانيم در سيستمهاي به نسبت ساده نيز مشاهده کنيم و دقيقا همين مسئله است که اهميت پرداختن به نظريه آشوب را برملا ميسازد. حتي سيستمهاي بسيار سادهاي مثل پاندولهاي دوگانه و يا يک تير در حال ارتعاش نيز ميتوانند به شرط وجود برخي شرايط رفتارهاي آشوبناک از خود بروز دهند. اما براي اينکه بتوانيم مفهوم رفتار آشوبناک را براي افراد غيرمتخصص توضيح دهيم نياز به چند مقدمه کوچک از فيزيک و مکانيک داريم. در فيزيک پايه ديناميک عبارت است از علمي که ما را قادر ميسازد تا تأثير نيرو بر حرکت اجسام را بررسي کنيم و چنانکه ميدانيم مهمترين و نخستين نظريه منسجم ديناميک را نيوتن معرفي کرد. نظريه بسيار موفق مکانيک نيوتني که ديناميک هم يکي از زيرمجموعههاي آن به حساب ميآيد دانشمندان را قادر ساخت تا بتوانند به مدت دو قرن (تا ظهور مکانيک کوانتومي و نسبيت) حرکت اجرام سماوي و زميني را در ذيل آن بفهمند و مورد مطالعه قرار دهند. پيشنياز ديگر ارائه يک تعريف ساده از نظريه آشوب فهم مفهوم سيستمهاي ديناميکي است: سيستمهاي ديناميکي عبارت از سيستمهايي که داراي رفتار عِلّي و معين هستند. معني عِلّي بودن رفتار اين سيستمها اين است که مسير رفتاري آينده چنين سيستمهايي به رفتار گذشته آنها و همچنين فرم کنوني آنها بستگي دارد و معين بودن رفتار اين سيستمها به اين معني است که اگر شرايط حال حاضر اينگونه سيستمها و همينطور ساير عوامل تأثيرگذار بر آنها که در آينده وارد عمل خواهند شد به دقت مشخص باشد ميتوان تمام مسير آينده آنها را به دقت پيشبيني كرد بهطوريکه جايي براي بخت و اقبال و شانس باقي نماند. مثالهاي فراواني از چنين سيستمهايي ميتوان ارائه کرد که برخي از آنها ساده و برخي ديگر پيچيده هستند. به عنوان يک مثال ساده يک سيستم جرم فنر يا يک پاندول ساده را هم ميتوان به عنوان يک سيستم ديناميکي مورد بررسي قرار داد. نظريه سيستمهاي ديناميکي در طول صد سال گذشته ما را قادر ساخته است تا موفقيتهاي تکنولوژيکي بسياري در زمينه ساخت سيستمهاي خودکار به دست بياوريم که امروزه بخش عظيمي از توليدات تکنولوژيکي مورد استفاده ما را تشکيل ميدهند. چنانکه گفتيم امروزه مطالعه پديده آشوب از محدوده علوم طبيعي رياضياتي و علوم مهندسي بسيار فراتر رفته و وارد عرصههاي ديگري نظير زيستشناسي و اقتصاد و جامعهشناسي و... شده است و مفهوم گستردهتري از سيستمهاي ديناميکي در چنين علومي مورد استفاده قرار ميگيرد. تا اينجا هر آنچه گفتيم نشان از قانونمندي و عليت و تعين داشت. اصول فيزيک نيوتني به نحوي شکلدهنده ديدگاه کلاسيک در مورد دترمينيسم است به نحوي که تا پيش از ظهور فيزيک کوانتومي در دهه سوم قرن بيستم استعاره اهريمن لاپلاس (که در واقع چکيده ديدگاه کلاسيک در مورد تواناييهاي فيزيک کلاسيک در مورد قدرت علم در پيشبيني رفتار پديدهها محسوب ميشود) ميتوانست توسط فيلسوفان جدي گرفته شود. با وجود این، سؤال اينجاست که به چه علتي دانشمندان مجبور شدهاند به برخي از رفتارهاي خاص سيستمهاي ديناميکي نام آشوبناک بدهند که به نوعي طنين بينظمي و افسارگسيختگي و بيقانوني در خود دارد. پاسخ اين مسئله در يک ويژگي مشترک تمام سيستمهاي آشوبناک نهفته است و آن هم حساسيت بسيار زياد آنها به شرايط اوليه است که با عنوان اثر پروانهاي شناخته ميشود. اثر پروانهاي يعني اينکه در محيط آشوبناک سيستمهاي آب و هوايي ممکن است بال زدن پروانهاي در برزيل در نهايت چنان توفان مهيبي توليد کند که کل آمريکا را دربنوردد! اگر بخواهيم به سادگي بگوييم که شرايط اوليه در نظريه سيستمهاي ديناميکي به چه معناست ميتوانيم آن را شرايطي بدانيم که يک سيستم در مقطع مشخصي از زمان دارد و ما قصد داريم که رفتار آينده سيستم را بر اساس آن پيشبيني کنيم. در مثال پرتابه، سرعت و زاويه پرتاب و نيز مکان اوليه جزء شرايط اوليه سيستم به حساب ميآيند. حال براي مثال اگر مکان اوليه پرتابه به مقدار کمي جابهجا شود از آنجايي که اين سيستم آشوبناک نيست محل فرود پرتابه و مسير حرکت آن به همان نسبت جابهجا خواهند شد. اما در مورد سيستمهاي ديناميکي داراي رفتار آشوبناک وضع به اين منوال نيست زيرا معادلات توصيفکننده چنين سيستمهايي برخلاف پرتابه مثال ما غيرخطي هستند و پس از ورود به محدوده آشوبناک به شدت به شرايط اوليه حساس ميشوند. البته حساسيت به شرايط اوليه تنها ويژگي سيستمهاي ديناميکي داراي رفتار آشوبناک نيست. برخي ديگر از ويژگيهاي چنين سيستمهايي عبارت از: تکرار، خودتشابهي، دوشاخهزايي، خودساماندهي و حلقههاي فيدبک. اما آنچه که در کارهاي هنري پوانکاره رياضيدان نابغه فرانسوي به عنوان ويژگي چنين سيستمهايي مطرح ميشود همين وابستگي به شرايط اوليه است. حدود يک قرن بعد از «لاپلاس»، «پوانکاره» اعلام کرد که تصادف و تعين جبري يک سيستم وقتي که سيستمها براي مدتهاي طولاني غيرقابل پيشبيني باشند به نحوي باهم سازگار ميشوند: «يک علت بسيار کوچک که از دست ما در ميرود ميتواند يک معلول قابل ملاحظه ايجاد کند که ما نميتوانيم آن را ناديده بگيريم و به همين صورت است که اين رخداد را به شانس نسبت ميدهيم. اگر قوانين حاکم و همينطور وضعيت جهان در نقطه اوليه مورد بررسي را به دقت ميدانستيم ميتوانستيم وضعيت دقيق جهان در لحظه بعد را پيشبيني کنيم. اما حتي اگر قوانين طبيعت هيچ رازي را از ما پنهان نکنند وضعيت آن را تنها به صورت تقريبي خواهيم دانست. اگر اين به ما اجازه بدهد که وضعيت لحظه بعدي جهان را با همان تقريب به دست بياوريم خواهيم گفت که آن پديدهاي که قانون حاکم بر آن را داشتيم پيشبيني شده است. اما هميشه چنين نيست و تفاوتهاي کوچک در شرايط اوليه ميتوانند تفاوتهاي بسيار بزرگي در نتيجه کار ايجاد کنند. يک خطاي کوچک در تشخيص لحظه اول يک خطاي فاحش در پيشبيني لحظه بعدي ايجاد ميکند. در چنين شرايطي پيشبيني امکانناپذير است و ما يک پديده تصادفي داريم»1. باورنکردني است که يک دانشمند با کار کردن روي معادلات رياضي تا اين حد فهم عميقي از رفتار برخي پديدهها به هم برساند به طوري که بصيرتهايش چندين دهه بعد هنوز هم مؤثر و داراي فعليت باشند، اما نبوغ «پوانکاره» اين را ممکن کرده است و نظريه آشوب هماکنون مورد توجه بسياري از پژوهشگران در عرصههاي گوناگون است. آنچه «پوانکاره» قصد دارد در قالب اين عبارات بيان کند چکيده چيزي است که امروزه مکانيک آشوبناک و همينطور تحليل سيستمهاي رندوم مورد قبول همه دانشمندان است: سيستمهايي غيرخطي (حتي سادهترينشان) در بسياري از موارد اجازه پيشبيني آيندههاي دور را به ما نميدهند. جالب اينجاست که «پوپر» بدون اينکه از نظريه آشوب سخني به ميان بياورد در بحث از علوم اجتماعي از ما ميخواهد که دست از پيشبينيهاي محيرالعقول درباره آيندههاي دور (که در واقع ديگر از حالت پيشبيني خارج شده و وارد حيطه پيشگويي ميشود) برداريم. به هر حال وقتي «پوانکاره» ثابت کرده است که برخورد سه جرم به هم يک مسئله با پاسخ آشوبناک است و قوانين نيوتن نميتوانند کمک خاصي به ما در جهت فهم رفتار آشوبناک سيستم و پيشبيني آينده آن کنند چه انتظاري داريم که پيشگوييهايي که در مورد آينده کلان تاريخ ميشود، اعتباري داشته باشند؟! در مورد مسئله سه جرم با سه جرم طرفيم و تقريبا همه چيز هم در مورد آنها مشخص است، اما پيشبينيهايي که در مورد جوامع انساني ميشود با جوامعي سر و کار دارد که گاهي دهها ميليون (و يا حداقل سه نفر!) انسان را شامل ميشوند. انسانهايي که هر کدام از آنها به تنهايي يک سيستم پيچيده به حساب ميآيند! نظريه آشوب و آبوهوا به عنوان يک مثال از سيستمهاي آشوبناک در اين قسمت به سيستمهاي آبوهوايي ميپردازيم. شايد براي همه سؤال باشد که چرا گاهي پيشبينيهاي آبوهوايي براي آيندههاي نه چندان دور ممکن است به شدت دور از واقع از آب در بيايند. صد البته در اينگونه موارد خطاهاي انساني و گزارشات اشتباه يا اشتباهات محاسباتي نقش بزرگي دارند و از طرفي اين را هم ميدانيم که با وجود پيشرفتهاي بزرگ فيزيک در اين عرصه هنوز امکان اينکه برخي از قوانين حاکم بر اين سيستمها مانند همه برشهاي ديگر واقعيت فيزيکي بر ما مجهول باشد وجود دارد. اما آنچه در اين نقطه از تاريخ علم با توجه به دانستهها ميتوانيم بگوييم اين است که سيستمهاي آبوهوايي از جمله سيستمهاي غيرخطي و بلکه از نوع سيستمهاي پيچيده آشوبناک هستند و عبارت اثر پروانهاي هم با توجه به تاريخچه نظريه آشوب در زمينه سيستمهاي آب و هوايي براي توصيف حساسيت اين سيستمها به شرايط اوليه به کار ميرود. يکي از دانشمنداني که در ترويج و گسترش نظريه آشوب سهم عمدهاي داشت «ادوارد لورنتس» محقق دانشگاه امآيتي بود. او در سال 1961 در روال بررسي معادلات حاکم بر سيستم آبوهوايي به صورت اتفاقي متوجه يک پديده عجيب شد. قرار بود معادلات مورد نظر او توسط کدهاي کامپيوتري حل شوند. او در محاسبه دوباره تصميم گرفت از انجام دوباره قسمتي از محاسبات صرفنظر کند و به جاي آن نتيجه آن قسمت را که يک عدد بود به سيستم بدهد و کامپيوتر را براي کامل کردن محاسبات رها کند. پس از بازگشت نتيجه بهدستآمده به نحو شگفتآوري با آنچه در محاسبات قبلي بهدستآمده بود، تفاوت داشت. «لورنتس» پس از مدتي جستوجو و انجام دوباره روال محاسبات متوجه شد که اين تفاوت بسيار بزرگ در واقع ريشه در اين امر دارد که او به جاي آنکه عدد مورد نظر را به صورت کامل وارد کند از سه رقم سمت راست صرفنظر کرده است. اين درصد بسيار کوچک تفاوت در عدد دادهشده در واقع مسئول ايجاد آن همه تفاوت بود. اين اتفاق به منزله تولد دوباره نظريه آشوب شناخته ميشود. اتمسفر زمين يک محيط آشوبناک است و درست به همين دليل است که بايد در محافظت از تعادل شکننده آن کوشا باشيم. با توجه به آنچه از نظريه آشوب دانستهايم کوچکترين تغييري در وضعيت ميزان آلايندهها يا بخار آب موجود در جو زمين ممکن است به چنان وضعيتي منجر شود که ادامه حيات روي زمين را با مخاطره مواجه کند. آنچه در مورد کاربردهاي نظريه آشوب در بحث آبوهوا گفتيم تنها يک نمونه از بيشمار کاربرد ديگر اين نظريه در علم و حتي زندگي هر روزه ماست. در فرصتهاي ديگر به جنبههاي ديگر اين بحث خواهيم پرداخت. نظريه آشوب به ما ميآموزد آنچه را که ما پايدار و صبور ميدانيم به قول شاعر همروزگار ما در واقع همانند «تعادلِ ظريفِ يکي ناممکن در ذُروه امکان»2 است. شما چه فکر ميکنيد؟ آيا بالزدن پروانهها را ميتوان آبستن توفانها دانست؟! پينوشتها: 1- Poincaré H. Méthode nouvelles de la mécanique céleste. Goroff DL, trans-ed. New Methods of Celestial Mechanics in History of Modern Physics. New York, NY: Springer-Verlag; 1992. 2- شاملو: مدايح بيصله
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.