جنگ نفتي زلزلهاي بالقوه براي تغيير نظم بينالمللي است
نقطهاي بر جنگهاي بيپايان
بوي تغيير را ميتوان در هواي اين روزهاي جهان استشمام کرد. بحران ناشي از همهگيري ويروس کرونا که موجهايي از شوک به اقتصاد جهاني، سقوط قيمت نفت و افشاي ناکارآمدي قلب دولتها را بهدنبال داشته، اکنون اين چنين انگاشته ميشود که ميتواند زلزلهاي بالقوه براي نظم بينالمللي باشد.«گريگوري برو»، استاد تاريخ و كارشناس ارشد روابط ايران و آمريكا، در گزارشي درباره جنگ اخير نفتي در جهان مينويسد «مگان اوساليوان از استادان دانشگاه هاروارد معتقد است كه تأثيرات همهگيري کوويد 19 بر قيمت جهاني نفت منجر به «بازآرايي ژئوپليتيک» در جهان خواهد شد. اوساليوان بهعنوان يکي از مقامات دولت جورج بوش، رئيسجمهوري پيشين آمريکا که فعاليت در حوزه افغانستان و عراق را در پرونده خود دارد، از امواج اقتصادي و سياسي ناشي از سقوط قيمت نفت گفته است و با اشاره به نظريات مورخاني مانند نيکولاس مودلر و آدام توزه درباره تشديد بيثباتي در سطح جهاني هشدار ميدهد. او مينويسد: مگر آنکه آمريکا به ميدان بيايد و اقدام شگرفي بکند. اينکه آمريکا بهعنوان يکي از صادرکنندگان اصلي نفت وارد عمل شود به اين معني است که اين کشور فرصتهاي جديدي براي بازتعريف اقتصاد سوختهاي فسيلي ارائه دهد. اوساليوان با اشاره به توافق 12 آوريل کشورهاي اوپکپلاس براي کاهش توليد نفت معتقد است همکاري با توليدکنندگان نفتي مانند مکزيک، عربستان و روسيه ميتواند در اين مسئله کمککننده باشد. تلاشها براي جهتدهي به توليد جهاني نفت ميتواند پايهاي اوليه براي ايجاد «فضايي بيشتر براي حفظ صلح» با رقبايي مانند روسيه و متحداني مانند عربستان باشد؛ دو کشوري که هر دوي آنها از بزرگترين توليدکنندگان نفت جهان محسوب ميشوند. اوساليوان همزمان با پيشنهاد برنامهاي مشابه برنامه دهه 1990 براي ونزوئلا بهعنوان توافق نفت در برابر غذا، مداخلات بيشتر نظامي آمريکا را به سبکي که پيشتر در سوريه ديده شد، راهي بهتر از مداخلات مستقيم اين کشور در امور ساير کشورها ميداند. به اعتقاد او، آمريکا با «همکاري محدود نظامي» ميتواند نقش جديد و مؤثري در مناطقي ايفا کند که با بيثباتيهاي نفتي تهديد ميشوند. چنين مداخلاتي به نظر اوساليوان در مديريت فروپاشي سياست خارجه ناشي از سقوط قيمت جهاني نفت بسيار حياتي است. درخواست اوساليوان براي مشارکت ديپلماتيک بيشتر با توليدکنندگان نفت قابل ستايش است. در نوشتار او بخشهاي زيادي وجود دارد که ارادت او به نقش آمريکا در سيستم جهاني و واقعيت توليدات نفت و گاز آن را نشان ميدهد؛ اما توصيههاي او به وابستگي بيشتر واشنگتن به صنايع پتروشيمي و ورود اين کشور به چرخه جديدي از مداخلات در امور ساير کشورها منجر ميشود که در نتيجه سيستم موجود فرسايشي و منسوخشده از هژموني آمريکا را تقويت ميکند؛ براي مثال توصيه او براي کمک به کشورهاي توليدکننده نفت براساس مدل مداخله واشنگتن در سوريه را در نظر بگيريد. صرفنظر از اينکه اين مدل به خودي خود در دستيابي به اهداف مشخصشدهاش در سوريه ناکام بود، توصيه اوساليوان نقش مداخلهجويانه نظامي آمريکا در کشورهاي نفتخيز جهان را تشديد ميکند. درحالحاضر 165 هزار سرباز آمريکايي تقريبا در 800 پايگاه در 150 کشور جهان مستقر هستند. در همين حال از سال 1980، آمريکا بهعنوان بخشي از دکترين کارتر متعهد شده در خليج فارس، مرکز توليد جهاني نفت، حضور دائمي نظامي داشته باشد و از اين کشورها در مقابل تهديدهاي احتمالي محافظت کند. با وجود ترديد و نگاه نهچندان مثبت دونالد ترامپ، به اين سياست، آمريکا تاکنون اصول اساسي نظريه کارتر را در منطقه خليج فارس تغيير نداده است. درحالحاضر 60 هزار سرباز آمريکايي در منطقه خليج فارس و اطراف آن حضور دارند و برنامههايي براي استقرار 120 هزار سرباز ديگر در صورت تداوم تنشها با ايران، دشمن فرضي واشنگتن و سيبل کمپين نظامي، سياسي و اقتصادي آمريکا، مطرح شده است. موضع آمريکا در مقابل خليج فارس براي چندين دهه، واضح و ثابت بوده و تصور افزايش بيشتر نفوذ و تأثير آمريکا در اين منطقه درحالحاضر دشوار است. اوساليوان از افزايش نارضايتيهاي داخلي در پي اقدامات عربستان بهعنوان مشکلي ياد کرده است که از طريق استفاده مؤثرتر از قدرت برتريجويانه حلوفصل خواهد شد. او معتقد است کنگره نبايد سد راه سياستهاي نفتي ترامپ شود که بخشي از آن همکاري بيشتر با کشورهاي اوپکپلاس است. اين در حالي است که ترامپ همچنان به سوءاستفاده از پيشفرض اوليه رابطه آمريکا و عربستان که همان نفت در برابر امنيت باشد، ادامه ميدهد. همانطورکه الن والدِ مورخ ميگويد آمريکا اهرم بزرگي عليه پادشاهي عربستان دارد؛ کشوري که درحالحاضر با چالشهاي عظيم مالي روبهرو است. پيوستن آمريکا به کشورهاي اوپکپلاس بهعنوان گروهي که عربستان آنها را «توليدکنندگان آونگي نفت» ميداند، عملا تأثير اين اهرم آمريکا در مقابل رياض را از بين ميبرد. عربستان، متحدي دردساز بااينحال نميتوان ناديده گرفت که عربستان اکنون براي آمريکا به متحدي دردسرساز تبديل شده است؛ متحدي که سياستمدارانش رفتارهاي معقولانهاي ندارند و بدون فکرکردن به پيامدهاي انتخابهايشان جنگهايي ويرانگر را آغاز ميکنند. کمک به عربستان سعودي در تلاش براي تثبيت اقتصاد جهاني نفت، روابطي دوستانهتر و نزديکتر با رياض ميطلبد؛ آن هم در شرايطي که واشنگتن بايد از آن فاصله بگيرد و در اصول روابطش با عربستان بازنگري کند. علاوه بر اين اوساليوان، نقش آمريکا در توافق کاهش توليد آوريل 2020 را بيش از آنچه واقعا بوده تصور ميکند. درست است؛ ترامپ در مذاکرات درباره کاهش 9.7 ميليون بشکهاي مشارکت داشته، اما جدای از اينکه ترامپ با مشارکت در چنين مذاکراتي بهدنبال حفظ اعتبارش در اين بازار بود، بايد با اين حقيقت کنار آمد که واشنگتن براي کاهش توليد نفت دست به هيچ اقدامي نزده است؛ توليدي که بههرحال با توجه به کاهش تقاضا و ضررهاي اقتصادي کلان شرکتهاي نفت شيل آمريکا کم خواهد شد. باد و خورشيد، انرژيهاي جايگزين بعد از کرونا درست است که آمريکا توليد نفت و گازش را افزايش داده اما حقيقت آن است که اين کشور از نظر اقتصادي کاملا به اين صنعت وابسته نيست. قيمت پايين بنزين هنوز براي مصرفکنندگان آمريکايي مناسب است، اما سياستمداران آمريکايي بهجاي اينکه بيشتر روي نفت و گاز سرمايهگذاري کنند، بايد بر فناوريهاي انرژي ايمن و پاک متمرکز شوند. والاستريت اين روزها در حال بررسي باد و خورشيد بهعنوان انرژيهاي جايگزين بعد از کروناست و همزمان بسياري از شرکتهاي بزرگ حوزه انرژي متعهد شدهاند تا سال 2050 توليد گازهاي گلخانهايشان را به صفر برسانند. پيوستن به اوپک و شروع مداخلات نظامي جديد براي تثبيت قيمت نفت به همين دلايل احتمالا در داخل کشور آمريکا نميتواند حمايتي جلب کند. خود اوساليوان هم ميداند که پذيرش اين سياست براي شهروندان آمريکايي چقدر دشوار خواهد بود، آنهم در شرايطي که اقتصاد داخلي اين کشور بسيار آسيبپذير است. براي همين است که اوساليوان پيشنهاد داده سياستمداران براي جداکردن اين رويکرد جديد از رويکرد «جنگ هميشگي» تلاش بيشتري کنند؛ ايدهاي که تا امروز نه فقط براي شهروندان آمريکايي بلکه براي تمام جهان جنبهاي از تضييع انرژي، سوءمديريت و فريبکاري است.سياستمداران، بانيان صنايع سوختهاي فسيلي و مؤسسات مالي پيشرو در آمريکا بهجاي آنکه به فکر گسترش حضور نظامي آمريکا و پيچيدهترکردن اوضاع در کشورهاي توليدکننده نفت باشند، بايد از اين سقوط طولانيمدت قیمت نفت درس بگيرند. سقوط قيمت نفت يکي از واقعيتهاي زندگي است که نميتوان از آن گريخت و در اينجا اصلا اهميت ندارد که چند کشور در توليد نفت در اين مدت از روسيه و عربستان عقب بيفتند. اگر آمريکا بخواهد درگير چنين تلاشهايي شود، تنها در جهت وابستگي بيشتر به صنايع پتروشيمي و اقتصاد وابسته به سوختهاي فسيلي حرکت کرده است. اين درست است که سقوط قيمت نفت باني تغييرات ژئوپليتيک در صادرات نفت ميشود؛ اما کشورهاي جهان بايد از اين اتفاق بهعنوان فرصتي براي بررسي مجدد آينده انرژي خود استفاده کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.