|

«شرق» کارکرد واگذاری از طریق صندوق‌های دولتی را بررسی می‌کند

ضیافت خصوصی‌سازی با حفظ مالکیت

شرق: ورود شاخص بورس به کانال يک‌ميليوني اگر تا همين سال گذشته جزء ناممکن‌ها و دست‌نيافتني بود، حالا تا رسيدن به آن چيزي نمانده است. ديروز بورس تهران وارد کانال ۹۶۰هزارواحدي شد و طبق پيش‌بيني‌هاي کارشناسان اين بازار نهايتا تا يک هفته ديگر شاخص کل از مرز يک ميليون نيز عبور خواهد کرد. به جز شرکت‌هاي مختلف، دولت بازيگر اصلي اين روزهاي بورس است. دولت هدف از عرضه‌هاي خود را تعميق بازار و کوچک‌سازي دولت عنوان مي‌کند و کارشناسان معتقدند دولت در روزهاي کسري درآمدي، بازار سرمايه را به عنوان ميدان پوشش کسري بودجه خود انتخاب کرده است. اين را البته خود وزير اقتصاد هم تأييد کرده و با بيان اينکه آزادسازي سهام صندوق‌هاي ETF براي مردم از دو ماه بعد آغاز خواهد شد، اعلام کرده «محل خرج اين درآمد در بودجه تعيين خواهد شد». بعد از اعلام خبر آزادسازي سهام عدالت، ديروز نوبت به آغاز پذيره‌نويسي سهام صندوق سرمايه‌گذاري واسطه‌گري مالي (ETF) رسيد و واگذاري سهام بانک‌ها و شرکت‌هاي دولتي از طريق اين صندوق شروع به کار کرد. در اولين مرحله از اين واگذاري، بالغ بر ۲۳ هزار ميليارد تومان از باقي‌مانده سهام دولت از طريق فروش واحدهاي سرمايه‌گذاري صندوق واسطه‌گري مالي يکم با اعمال ۲۰ درصد تخفيف انجام مي‌شود و ميزان سهامي که به هر فرد تعلق مي‌گيرد، به ميزان مشارکت آنان در اين فراخوان بستگي خواهد داشت. اين در حالي است که دولت براساس بند «الف» تبصره «2» قانون بودجه سال 1399 مجوز واگذاري به ميزان شش‌هزارو 700 ميليارد تومان دارد و اکنون تقريبا بيش سه برابر سقف مجاز قرار است اين واگذاري انجام شود. با عرضه‌ اموال و دارايي‌هاي عمومي بورس حال‌وهواي بي‌سابقه‌اي پيدا کرده است، از طرفي بورس فقط از ابتداي فروردين امسال بيش از ۶۰۵ هزار نفر تازه‌وارد داشته و از طرفي به‌طور ميانگين شاخص بورس رشد چهار تا پنج درصدی روزانه را تجربه کرده است. در روزهايي که اقتصاد ايران شديدا درگير رکود تورمي است، چشم‌انداز اين جهش بي‌نظير بورس خيلي‌ها را نگران کرده است. بازار بورس تا چه زماني صعودي است؟ جهش عميق و شديد بورس آيا دنباله‌دار خواهد بود؟ آيا بايد منتظر ريزش ناگهاني اين بازار بعد از گذشت چند ماه باشيم؟ دعوت پيامکي از مردم براي ورود به بورس حرکت قطار توسعه بازار سرمايه از سال گذشته آغاز شد و دامنه آن به سال جاري هم رسيد. به طوري که شاخص کل بورس که معاملات سال گذشته بورس را از ارتفاع ۱۷۸هزارو ۶۵۹ واحد آغاز کرد، با ۳۳۴هزارو ۲۴۱ واحد رشد، معادل ۱۸۷ درصد افزايش را به ثبت رساند. همچنين شاخص کل که معاملات امسال بورس را از ۶۴۵هزارو ۷۶۳ واحد آغاز کرد، در ۲۰ روز معاملاتي فروردين با ۲۲۹هزارو ۲۲ واحد رشد، معادل ۴۴.۶۵ درصد افزايش را به ثبت رساند و به ۷۴۱هزارو ۹۲۳ واحد رسيد. البته روند صعودي شاخص ادامه دارد و در آخرين روز معاملاتي (ديروز، يکشنبه) بازار کار خود را در حالي به پايان برد که شاخص کل در آستانه ورود به ۹۶۰ هزار واحد قرار گرفت. اما رشد بي‌وقفه بازار سرمايه در يک روي سکه قرار دارد و روي ديگر اين سکه افزايش قابل توجه متقاضيان ورود به اين بازار است. به طوري ‌که در اين حوزه هم مانند صعود شاخص، شاهد اتفاقات تاريخي بوديم. به طوري‌ که تعداد ثبت‌نام‌کنندگان در فروردين در سامانه سجام ۱۸ برابر نسبت به مدت مشابه سال قبل افزايش يافت. در ۲۵ روز نخست امسال ۶۵۱هزارو ۹۵۹ نفر در سامانه سجام ثبت‌نام کردند تا تعداد کل ثبت‌نام‌کنندگان در اين سامانه از مرز چهارميليون‌و ۳۰۰ هزار نفر عبور کند. حالا هم که دولت برگ ديگري براي تشويق به ورود مردم به بورس جلوي چشم‌ها گذاشته است. ديروز احتمالا يک پيام مخابراتي دريافت کرديد يا احتمالا در اين روزها دريافت خواهيد کرد. در اين پيام دولت به شما (يعني همگي مردم) مي‌گويد‌ از ۱۴ ارديبهشت مي‌توانيد با ۲۰ درصد تخفيف سهام صندوق دولت (‌ETF) را بدون نياز به کد بورسي و فقط با کد ملي از طريق يک اپليکيشن خريداري کنيد. اين همان شرکت‌ها و بانک‌هاي دولت است که قرار است سهام آن به مردم واگذار شود اما البته مديريت و مالکيت آن همچنان در دست دولت است. اما چه چشم‌اندازي مي‌توان براي سرمايه اين تازه‌واردها متصور بود؟ پرويز بابايي، تحليلگر بازار سرمايه در گفت‌وگو با «شرق» در توضيح کارکرد ورود صندوق‌هاي دولت به بازار بورس و «هر ايراني يک سهام‌دار» مي‌گويد: چندين دهه از خصوصي‌سازي اقتصاد ايران مي‌گذرد و چالش‌هاي بسيار زيادي هم به دنبال داشت. مهم‌ترين بحران‌هايي که براي شکست خصوصي‌سازي در ايران مطرح مي‌شد، قيمت‌گذاري‌هاي ارزان و نااهليت خريداران بود. حالا دولت با تغيير روش واگذاري از مزايده و مناقصه به واگذاري در بورس روش ديگري را در پيش گرفته است. خصوصي‌سازي از طريق بورس طبق آنچه امروز شاهد آن هستيم، به‌ظاهر بين عموم مردم واگذاري انجام می‌شود اما عملا سهام‌داران قرار نيست مالکيت يا مديريت شرکت‌ها و بانک‌هاي دولتي را برعهده بگيرند، يعني همچنان انتصابات و تصدي‌گري شرکت‌ها در دست دولت خواهد بود. خصوصي‌سازي به شيوه حفظ مالکيت دولتي معاونت پژوهش‌هاي اقتصادي مرکز پژوهش‌هاي مجلس نيز پيش‌تر به اين موضوع که اين کارشناس بازار سرمايه به ما مي‌گويد، اشاره کرده بود. اين نهاد تحقيقاتي معتقد است اين اقدام دولت براي واگذاري شرکت‌هاي استراتژيک از طريق صندوق‌ها به نظر مي‌رسد براي درآمدزايي از ناحيه واگذاري مالکيت بنگاه‌ها و تأمين سريع كسري بودجه و در عين حال حفظ مديريت دولت بر اين شركت‌ها تا پايان دوره برنامه ششم توسعه دنبال مي‌شود. استفاده از سازوكار صندوق‌هاي سرمايه‌گذاري، اگرچه مسئله كوتاه‌مدت دولت را به نحو ساده‌اي حل مي‌كند اما مسئله‌اي بزرگ براي كشور در آينده ايجاد خواهد كرد. اثر درآمدي واگذاري بر اثر شفافيت مي‌چربد پرويز بابايي همچنين معتقد است؛ تب داغ روند صعودي بورس بين چهار تا شش ماه آينده فروکش خواهد کرد و گرچه در ظاهر به‌نظر مي‌رسد اين روزها بورس سودهاي چشمگير ايجاد مي‌کند اما در واقع اين تضعيف قدرت پول ملي بسيار بيشتر از قبل (از زمان جهش نرخ ارز در دو سال اخير) خواهد بود. او توضيح مي‌دهد: اين واقعيت مهم را بايد در نظر بگيريم که امسال تقريبا سال آخر دولت حاضر است و از همين منظر خيلي حساسيت و نگراني درباره استيضاح يا فشارهاي اين‌چنيني وجود ندارد. با وجود تحريم‌ها و ضربه سنگين اقتصادي کرونا دولت گزينه‌هاي قبلي براي کسب درآمد را از دست داده و درواقع الان مهم امکان بقا و سرپاماندن است. گراني بنزين قرار بود منجر به صادرات بخشي از بنزين و درآمد از اين محل باشد، اين هم ممکن نشد. دولت تقريبا حدود 16 هزار ميليارد تومان دارايي‌ خود را در صندوق جمع‌آوري کرده و دارايي‌هاي اين صندوق را به بورس آورده و واگذار مي‌کند. مديريت و مالکيت صندوق همچنان در دست دولت است. اين شيوه واگذاري اثر شفافيت ندارد اما اثر درآمدي دارد. مديريت منتقل نمي‌شود اما مي‌تواند درآمد خوبي را براي پرداخت هزينه‌هاي جاري بودجه به دست بياورد. نفع کوچکي هم براي مردم در روزهاي رکود کسب‌وکار دارد. اما اين سود نيست، دارايي‌هاي مردم عملا دارد بي‌ارزش مي‌شود. در واقع يک راه ميان‌بر و ضربه‌گير بودجه‌اي و درآمدي است. بابايي اضافه کرد: شرکت‌ها با چند روش بالارفتن قيمت سهام خود را توجيه مي‌کنند؛ اولا اينکه دلار از ۱۳ هزار تومان به ۱۶ هزار تومان رسيده است و بنابراين ارزش دلاري دارايي‌ها را بالاتر جا مي‌زنند حالا هرچند در واقعيت با توجه به پول ملي حتي ارزش آن ضعيف‌تر هم شده است. فروش ملک و املاک به يکديگر و تجديد ارزيابي دارايي‌ها هم جزء همين روش‌هاي شرکت‌هاست. بانک‌ها هم دارايي‌هاي خود را به قيمت 9هزارو 500 تومان به ازاي هر دلار شناسايي کرده‌اند و مابه‌التفاوت اين نرخ با نرخ نيمايي که 14هزارو 500 تومان و با نرخ آزاد که ۱۶ هزار تومان است، خودش سودسازي مي‌کند. اين همان روش تسعير نرخ ارز است که بانک‌ها با اين روش ارزش دارايي‌هاي خود در بورس را بيشتر از آنچه هست، نشان مي‌دهند. فروکش‌کردن فوران تا ۴ ماه ديگر بابايي اما چشم‌انداز بازار بورس را مثبت ارزيابي نمي‌کند. او چند عامل را براي ريزش بورس پيش‌بيني مي‌کند. يکي آغاز به کار مجلس جديد است که با دولت از لحاظ سياسي زاويه دارد. ممکن است نمايندگان دولت بعدي رويکرد متفاوتي به سياست مالي دولت داشته باشند و ممکن است جلوي روند فعلي بورس را بگيرند. نمايندگان فعلي به‌هرحال آخر دوره فعاليتشان است و به هر دليلي دست دولت را براي اجراي سياست‌هايش باز گذاشته‌اند اما مجلس بعدي هم تازه شروع به فعاليت کرده و تازه‌نفس است و هم از لحاظ اقتصادي و سياسي زاويه‌هايي با دولت دارد، احتمالا مداخله بيشتري در اين حوزه انجام خواهد داد. بابايي درباره عوامل بعدي توضيح مي‌دهد: تيرماه آخرين مهلت اظهارنامه‌هاي سال ۹۸ و سود و زيان شرکت‌هاست. اگر با پيش‌بيني سودهاي عجيب و غريب تا الان سودسازي مي‌کردند، بعد از گزارش‌هاي تيرماه بخشي از اين عملکرد مالي مشخص خواهد شد. در مجمع‌ها تقسيم سود شرکت‌ها مشخص مي‌شود. اکنون نرخ سود تقسيمي اصلا هماهنگ با سود سهام عرضه‌شده نيست. بنابراين در تيرماه اينها مشخص مي‌شود. قطعا رشد فوراني بورس در تابستان ايست خواهد داشت. مگر اينکه دولت حدود صد تا شرکت آماده کند که در تابستان هم عرضه اوليه داشته باشد. اين هم به نظر نمي‌رسد ممکن باشد. تا چهار ماه ديگر تمامي اين گردوخاک‌ها و عرضه‌هاي اوليه آرام مي‌شود و احتمالا بورس در سير نزولي قرار مي‌گيرد. ادامه کرونا، تحريم‌هاي نفتي، قيمت جهاني نفت و قيمت دلار مواردي است که آينده بورس در گرو سرنوشت آنهاست. با تغيير هرکدام از آنها به سمت بدترشدن يا بهترشدن، بورس هم مي‌تواند يا به ثبات نسبي برسد يا ريزشي بي‌سابقه همچون جهش بي‌سابقه‌اش در ابتداي امسال را در نيمه همان سال تجربه کند. اما آنچه کارشناسان در آن با هم اتفاق نظر دارند، اين است که روند شعله‌وري و فراواني بورس نمي‌تواند بيش از چهار ماه ديگر دوام داشته باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.