|

تأملات وجودي در وقفه کرونايي

بهار ناجی*

درباره تأثيرات اجتماعي کرونا بر اقشار مختلف از جمله اهالي فرهنگ و هنر، صحبت‌هاي بسياري شده است. از آسيب‌هاي اقتصادي و پيش‌بيني‌هاي سياسي گرفته تا مخاطرات روان‌شناختي و نقایص نظام‌هاي درماني در کشورهاي گوناگون، بحث‌هاي دامنه‌داري طرح شده است. همچنين انديشمندان مطرح جهاني درباره نقش دولت‌ها، مسئوليت رسانه‌ها، سازمان جهاني بهداشت و ضرورت شکل‌گيري سازوکارهاي نوين براي مقابله با اپيدمي‌هاي آينده نکات قابل توجهي را بيان کرده‌اند. در اين مورد مي‌توان به مقالات و مصاحبه‌هايي اشاره کرد که از هابرماس، ژيژک، آگامبن، بديو و ديگران منتشر و اغلب نيز به فارسي برگردانده شده‌اند. بازگويي اين تأملات با وجود ارزش نظرورزانه‌شان، کسالت‌آور و بيهوده مي‌نمايد، خصوصا حالا که خود مطالب با چند کليک و جست‌وجوي اينترنتي در دسترس علاقه‌مندان است. به همين خاطر در اين يادداشت سعي کرده‌ام تا حد ممکن بر نکاتي توقف کنم که توجه چنداني را برنينگيخته‌اند يا دست‌کم از دريچه‌اي ديگر به مضامين مکررشده اين دوران نگاهي بيندازم.

چرا قرنطينه سخت مي‌گذرد؟ شايد در نگاه اول چنين سؤالي ابلهانه به نظر برسد. بسياري از ما قرنطينه خانگي را همچون محروميت از ارتباطات واقعي اجتماعي، توقف کار و تغيير در روال زندگي روزمره مي‌فهميم. اين تغيير، زمينه‌اي کشدار و تهي فراهم کرده که تا اطلاع ثانوي قرار نيست با مسافرت، دورهمي‌هاي دوستانه و عکس‌هاي رنگارنگ اشباع شود. پس طبيعي است که قرنطينه به نوعي احساس ازدست‌دادن و گمشدگي فردي دامن زده باشد. روان‌شناسان و روان‌پزشکان توصيه‌هاي تخصصي‌شان را به گوش همه رسانده‌اند: داشتن روتين روزانه و پايبندي به آن، تجربه‌هاي جديد و تلاش براي يادگيري، حفظ ارتباطات مجازي با دوستان و خانواده و از اين دست تکنيک‌ها که در جاي خود مي‌توانند مفيد هم باشند. اما اجازه دهيد از منظري فلسفي-جامعه‌شناختي‌تر با موضوع مواجه شويم: چرا «درخانه‌ماندن» براي انسان چنين سخت و طاقت‌فرسا شده است؟ اين حجم از افسردگي و اضطراب واقعا طبيعي است؟! مسلما در اينجا درباره افسردگي کساني که عزيزانشان را بر اثر کرونا از دست داده‌اند يا اضطراب آنها که شرايط کرونايي تأمين حداقل معاش خود و خانواده‌شان را به خطر انداخته صحبت نمي‌کنم، بلکه اشاره‌ام به وضعيتي عمومي در ساحت غيرانضمامي آن است. مي‌دانيم که از ديدگاه بسياري از فلاسفه ريشه انواع اضطراب‌ها و کسالت‌ها به نسبت آدمي با مرگ بازمي‌گردد. براي نمونه هايدگر، بخش اعظم تقلاهاي بشر را در قالب «طفره» از مواجهه ناگزير و فردي با مرگ شناسايي مي‌کند. در اين ديدگاه تن‌سپاري به الگوهاي جاافتاده، يکي‌شدن با سايه تکنولوژي، جايگزين‌سازي‌هاي زباني براي مرگ، همه و همه قسمي فراموشي شکننده واقعيتِ فناپذيري به شمار مي‌روند. با ساده‌سازي بسيار مي‌توان گفت که بيشتر کارهايي که امروزه با آن مشغوليم، حکم مُسکن و گريزگاه‌هايي را دارند که از مواجهه راستين‌مان با مرگ جلوگيري مي‌کنند. به اين ترتيب ما با انبوهه‌اي از اضطراب‌هاي معوقه دست به گريبانيم که مدام از گوشه و کنار تاريکي کمانه مي‌کنند و به درون زندگي‌هامان سرک مي‌کشند. آيا کرونا به واسطه دستور شبه‌اخلاقي «در خانه بمانيد»، انسان را از «طفره پناهِ» مأنوسش بيرون نکشانده است؟ شايد. خوانندگان اين يادداشت بي‌ترديد کساني را مي‌شناسند که با وجود نداشتن نياز مالي و شاغل‌نبودن در بخش‌هاي حياتي، حاضر به ترک موقت جايگاه‌هاي شغلي‌شان نمي‌شدند. کساني که پس از مقاومت‌هاي طولاني به قرنطينه رضايت دادند و کساني که پس از مدتي درخانه‌ماندن چنان ملول شدند که براي بازگشت به کار روزشماري مي‌کنند. براي فهم اين سطح از بي‌قراري و اضطراب، بايد درک کنيم که انسان چطور در وضعيت امروزينش، نه تنها ديگران، بلکه خودش را هم به مثابه منبع مصرف درک مي‌کند. در اين مقام مهم نيست که فرد در بخش توليد است يا خدمات، با ماشين‌آلات سروکار دارد يا با هنرآموزان تئاتر، در زمره بهره‌کشان است يا خود به نوعي مورد استثمار قرار گرفته، آنچه براي تحليل ما تعيين‌کننده است درک شخص از هستي‌اش به عنوان «منبع صرف انساني» است. از خصايص ناگزير منابع انساني کارآمد و مطمئن، فروکاسته‌شدن‌شان به «ابژه‌هاي کنشگري توليد» است که «اعتياد به کار» و «خودآگاهي جهت‌يافته از بيرون» را به همراه مي‌آورد. حال به نظر مي‌رسد که کرونا در سطحي بنيادين اين روند را با «وقفه» مواجه کرده است. شرايط پيش‌آمده و اجبار به ماندن در خانه، عده بيشتري را از آن دستاويزهاي جعلي‌اي محروم کرده که براي ناديده‌انگاري مرگ و اضطراب‌هاي وجودي مرتبطش به کار مي‌بردند. به عبارت ديگر، توقف در پروسه طفره، امنيت هستي‌شناسانه کاذب را مخدوش کرده است. وقفه کرونايي با هنرمندان چه مي‌کند؟ شايد جملگي آدميان در پيشگاه مرگ برابر باشند، اما در پيشباز مرگ نه؛ تأثيري که کرونا بر زندگي گروه‌هاي اجتماعي مختلف گذاشته، تفاوت‌هاي انکارناشدني و سترگي دارد. بلاتکليفي بخشي از مهاجران، وضعيت اسف‌بار کارگران روزمزد يا کارگران صنايعي که از کرونا آسيب ديده‌اند، تورم و نگراني‌هاي عديده لايه‌هاي مختلف طبقه متوسط، فشار کاري گروه‌هاي درمان و... مسائلي است که بحث‌هاي دقيق و چندجانبه را طلب مي‌کند. در اين ميان اما آفرينندگان آثار هنري چه وضعيتي دارند؟ اگر از مثنوي پرآب چشم بيمه هنرمندان صرف‌نظر کرده و نقدا تمايزات طبقاتي اهالي هنر را نيز اِپوخه کنيم (يعني براي مقصدي تحليلي، عجالتا آن بازيگر تئاتر شهرستاني بي‌كارشده را با کارگردان مرکزنشيني که درآمد ميليوني از کلاس‌هاي آنلاينش ادامه يافته، يکسان فرض کنيم)، فصل مشترک مواجهه آنها با شرايط کرونايي چه خواهد بود؟ منطقا به نظر مي‌آيد که شرايط «نامعمول» يا «خارق‌العاده» براي هنرمندان از حيث وجودي پذيرفتني‌تر باشد. چه اینکه آنها در اين وضع، فرصتي مي‌يابند تا جهان، اشيا، ديگران و خودشان را به گونه‌اي غيرکارکردي و اصيل دريابند. وقفه يا خروج از وضعيت عادي‌سازي‌شده، مي‌تواند مجالي باشد براي آشکارگي هستي. اگر بپذيريم که به اين معنا هنر خودش نوعي تعطيلات است، آه و ناله‌هاي هنرمندان از بي‌كاري را چطور بايد تفسير کنيم؟ يک برداشت اين خواهد بود که پيش‌تر نيز عموما با دلالي و هنري يکسره غيرهنري سروکار داشته‌ايم. در اينجا بايد خاطرنشان کنم که درباره همه آثار حرف نمي‌زنم و تلاش‌هاي حقيقي افراد پراکنده را ناچيز جلوه نمي‌دهم، صرفا از جريان غالب يا قاعده جاري در اين حيطه سخن مي‌گويم. درواقع هنر زير سايه سرمايه‌داري است که بدل شده به سازوکاري براي گذران فراغت، رفع استرس، پول‌سازي و پول‌شويي و نهايتا آماده‌کردن افراد براي ورود مجدد به چرخه توليد و مصرف. چنين هنري را ياراي آن نيست که آفرينندگانش را از بند متافيزيک-در معناي هايدگري- برهاند و مسلما براي مخاطبان هم جز ازخودبيگانگي بيشتر تحفه‌اي نمي‌آورد. شايد به همين دليل است که اين روزها با سنگين‌شدن سايه کرونا و عرياني متافيزيک جهاني که در آن زيست مي‌کنيم، بسياري در جست‌وجوي تسکين و التيام، به متافيزيک‌هاي نخ‌نماي ديگر التجا مي‌برند. قصه‌هايي که درباره «کارما»، انواع «انرژي‌ها»، مناسبات اجرام کيهاني و اثر سعد و نحس فلان ستاره بر طالع بشر سر هم شده و در فضاي مجازي دست به دست مي‌شود، تلاشي خام‌دستانه است براي معنابخشي به واقعيت. اين جريان خروشان که جز کف، هيچ در آن نهفته نيست، در غياب هنر و انديشه‌ورزي راستين ممکن شده است. کرونا ما را مسئول‌تر يا اخلاقي‌تر خواهد کرد؟ تا پيش از آنکه ويروس کوويد 19 زمين را به جولانگاه خودش تبديل کند، ناخواسته جهان را مجموعه چيزهايي مي‌پنداشتيم که براي لذت و بهره‌برداري ما وجود دارند. احساسي فرادستانه بشر را دربر گرفته بود. ما، حتي فروتن‌ترين‌هامان، در برابر اشيا و طبيعت حسي از سلطه و استيلا داشتيم. ميله‌هاي مترو و اتوبوس را مي‌فشرديم، به يکديگر تنه مي‌زديم و خريدهاي کوچک و بزرگمان را بي‌قيدانه لمس مي‌کرديم. حالا هر تماسي آبستن بيماري و مرگ است. مراتب شست‌وشو و ضدعفوني‌کردن اجسام، به آنها هويتي مستقل‌تر بخشيده. چيزها، نسبت به ما بيروني شده‌اند. به عبارت بهتر، هستي نا-همان خود را بازپس گرفته‌اند. اين را مي‌توان تلنگري دانست براي کاهش «خودانگيختگي سوژه مدرن». به علاوه آميختگي جهان با ويروس، غيريتِ آن را براي آدمي مشدد کرده است. ويروس، انگشت اشاره‌اش را مستقيما به سوي بيماري و مرگ گرفته و همان‌طور که از لويناس آموختيم «مواجهه سوژه با مرگ، مواجهه با «غيريتي ريشه‌اي» است [...] غيريت مرگ تعيني موقت نيست که از طريق حظ بتوان آن را جذب کرد، بلکه مرگ اساسا از جنس غيريت است. مرگ ابتکار عمل، فعاليت، قابليت، فراگرفت و تملک سوژه را فلج مي‌کند. در اينجا سوژه با چيزي رابطه دارد که از خود او سرچشمه نمي‌گيرد و به خود او بازنمي‌گردد». حال که زمينه مواجهه با غير، به صورتي نامنتظر و دردناک ايجاد شده، مي‌توان اميد داشت که انسان اخلاقي‌تر از گذشته باشد؟ مرادم از اخلاق، نه پايبندي به آموزه‌هايي مدون، بلکه مواجهه اخلاقي - انتقادي با خود و ديگري است. در اين معنا کرونا را بايد زمينه‌ساز نگريستن به «چهره ديگري» بدانيم. چه بهتر که چهره‌ها در زير ماسک‌هاي دست‌دوز يا کارخانه‌اي پوشيده شده باشند. چراکه حقيقي‌ترين نگاه به چهره ديگري زماني ممکن مي‌شود که جزئيات چهره او را نديده باشيم. نگريستني که ديگري را با وجود رابطه تنگاتنگش با مرگ، مقدم بر سوژگي خود ما بنشاند. از اين رو چهره‌هاي پوشانده‌شده با ماسک، تجسم تمام‌عياري از غيريت‌اند که چنانچه به‌راستي در بيم و اميدشان نگريسته باشيم، مسير انضمامي اخلاق و مسئوليت‌پذيري را آغاز کرده‌ايم. نبرد با دهشت اپيدمي، رهاوردهاي عملي تصميم‌گيري درباره اينکه پاندمي کرونا بيشتر اتحادها را قوام بخشيده يا به اختلافات بين‌المللي دامن زده، کار پيچيده‌اي است. برخي از صاحب‌نظران بر درک فزاينده مردم از تعلقشان به يکديگر و هم‌بسته‌بودن سرنوشت جوامع تأکيد مي‌کنند، برخي نيز درباره اظهارات ناسيوناليستي سياست‌مداران يا چيرگي انواعي از بيگانه‌هراسي فرهنگي هشدار مي‌دهند. عده‌اي نگران افزايش قدرت نظارتي - انضباطي دولت‌ها با ادامه‌يافتن شرايط اضطراري در سطح جهان‌اند، در حالي که به گمان گروهي ديگر، کرونا از ضرورت شکل‌گيري صورت‌هاي نوين اداره اشتراکي پرده برداشته که بايد بر فراز قدرت دولت- ملت‌ها قرار بگيرد. پرداختن به اين مناقشات فرصت و زمينه‌اي مبسوط مي‌طلبد اما جا دارد که در پايان اين يادداشت، تنها اشاره‌اي داشته باشم به تلاش‌هاي عيني، عملي و اغلب خودجوش که در مناطق مختلف دنيا به پس‌راندن ويروس يا کاهش تلفات ناشي از آن منجر شده است. اين راهکارها از آن جهت حائز اهميت است که مقولات نظري پيش‌گفته را به سطحي انضمامي متصل مي‌کند يا مسيري مي‌گشايد براي ساکن‌نشدن در مجادلات بي‌انتهاي انتزاعي؛ مي‌دانيم که آلمان و کره‌جنوبي از جهات مختلف براي مديريت بحران ستايش شده‌اند. يکي از نکات قابل توجه در آلمان، راه‌اندازي سايت‌هاي اينترنتي است که امکاني فراهم کرده براي داوطلب‌شدن افراد در هر محله، به منظور کمک‌رساني به سالمندان يا تهيه مايحتاج روزمره کساني که از بيماري‌هاي زمينه‌اي رنج مي‌برند. به اين ترتيب احتمال ابتلاي اين اشخاص به کرونا کاهش يافته و تبعا از فشار بر سيستم درماني کاسته مي‌شود. همچنين شبکه‌هاي شغلي در کنار رسانه‌هاي اجتماعي، بخشي از مسئوليت آگاهي‌رساني را بر عهده گرفته‌اند. در نمونه‌اي ديگر بخش‌هايي از شمال و شرق سوريه که با شيوه‌هاي خودمديريتي اداره مي‌شوند، مسئوليت آموزش و پيشگيري از کرونا را به زناني در هر روستا محول کرده و به نظر مي‌رسد که با شيوه‌هاي خودسازمان‌يابي و ايجاد شبکه‌هاي محلاتي از پايين تجربه موفقي در مهار ويروس داشته‌اند. اگر زيستن را هنوز در ميانه اخبار ناگوار معنايي باشد، تلاش‌هايي از اين دست نيز، هم‌سنگ هنر و خيرگي در چهره ديگري، گرمابخش آن خواهد بود. *دانشجوی دکترای جامعه شناسی دانشگاه علامه طباطبایی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.