چرا حالا بايد بيشتر از هميشه مواظب سلامت مغزمان باشيم!
عبدالرحمن نجلرحيم- مغزپژوه
قرنها از تمدن انساني گذشته است ولي هنوز ما از اهميت و گستردگي کار مغز خود غافل ماندهايم. تنها از چند قرن گذشته به بعد است که کمي به اهميت و ارزش مغز خود از طريق صدماتي که بر آن وارد ميشود، پي بردهايم. تازه بسيار دير باور کردهايم که اختلال خلق، رفتار، هيجان و عاطفه ما نيز به کار مغز ما ربط پيدا ميکند. چون اغلب آنها را به عوامل فوقطبيعي و غيرجسماني نسبت ميدادهايم. به عنوان مثال، به نظر ميرسد جوامع انساني، در هر قرن، براي يک بار هم شده، با همهگيري بيماري عفوني روبهرو بوده است. اما در جريان اين همهگيريها، کمتر به احتمال درگيري مغز، به صورت تغيير خلق، منش، کردار و رفتار در بيماران تبدار و بدحال، حتي در مجامع علمي و پزشکي، توجه شده است. شايد مصادفشدن همهگيري مرگبار و وسيع آنفلوانزا در سالهاي آخر و پس از پايان جنگ جهاني اول (۱۹۱۸) با شيوع بيماري ورم مغزى بيحالکننده (آنسفاليت لتارژيک)، معروف به بيماري خواب، خود هشداري به نقش مغفولمانده مغز در همه ابعاد رفتاري و هوشياري باشد. البته ميدانيم که اين بيماري تبدار همراه با ورم مغزي، بيش از ۵۰ ميليون نفر را در کشورهاي اروپايي اتريش، آلمان، ايتاليا و انگليس و سپس آمريکا مبتلا کرده که يکسوم آنها مردهاند و بسياري که نجات پيدا کردهاند در دنيايي برزخي بين خواب و بيداري، در تعليق ميان مرگ و زندگي، به صورت موميايي شده و زامبي ماندهاند. «کنستانتين فون اکونومو»، پزشک اتريشي که اولين بار شيوع اين تورم مغزي را شرح داد، افراد مبتلا را به آتشفشانهاي خاموش، به خواب فرورفتگان منتظر بيداري يا موجودات در حالت تعليق از نظر هستيشناختي تشبيه کرده است. «اکونومو»، بيش از ۵۰۰ نوع علامت بيماري را در رفتار و کردار آدميان مبتلا به اين بيماري شرح ميدهد که با زندگي طبيعي از نظر عاطفي و اجتماعي منافات دارد. اين تنوع عجيب در علائم شرح دادهشده نشان از عمق فاجعه التهابي ـ تخريبي در مناطق مرکزي مياني مغز دارد که در تنظيم رفتار انگيزشي عاطفي اجتماعي اوليه انسان نقش دارند. چنين پيداست که اين بيماري همهگير، تا 10 سال شيوع داشته و در سال ۱۹۲۷، به طور ناگهاني و غيرقابل توجيهي از نظر علمي محو ميشود. «اليور ساکس»، نورولوژيست نامآشنا، در همتي بينظير، به مدت ۱۵ سال، ۲۰۰ نفر از بازماندگان اين ورم مغزي را 50 سال بعد از همهگيري، در بيمارستان مونت کارمل نيويورک، تحت نظر نورولوژيک روزانه قرار ميدهد و در اين ميان، تاريخچه دقيق ۲۰ نفر از اين بيماران را که تحت درمان با داروي «ال دوپا» قرار داشتند، در کتاب معروف خود به نام «برخاستنها» در سال ۱۹۷۳ منتشر ميکند. اين كتاب مهم تا سال ۱۹۸۲ دو بار ديگر از طرف او مورد تجديد نظر اساسي قرار ميگيرد. اين پژوهش شگرف دنبالهدار در مورد کار مغز آدميان در برزخ ميان مرگ و زندگي، مورد توجه اهالي هنر و انديشه نيز قرار ميگيرد. «هارولد پينتر»، نويسنده نامدار تئاتر، با اقتباس از اين كتاب نمايشنامه يک پردهاي با سه بازيگر را به نام «نوعي آلاسكا» را در سال ۱۹۸۳ مينويسد. فيلم برخاستنها (با نام بيداري يا بيدارگري هم ترجمه شده) در سال ۱۹۹۰ توسط «پني مارشال» کارگرداني ميشود. با اين همه، جالب است بدانيم از نظر پزشکي و علمي، هنوز رابطه اين اپيدمي يعني آنسفاليت لتارژيک با اپيدمي همزمان آنفلوانزا در سال ۱۹۱۸ معلوم نيست. البته بزرگترين دليلي که موجب جدا انگاشتن اين دو اپيدمي همزمان ميشود، پيدانشدن ويروس آنفلوانزا در سيستم عصبي و نواحي آسيبديده مغز عنوان ميشود. با علم امروز ميدانيم عوامل بيگانه در بدن همچون ويروسها ميتوانند در اقصا نقاط بدن از جمله مغز، توفانهاي سيتوکيني به علت آشفتگي در سيستم ايمني ايجاد کنند و از خود رد پاي مشخص و مستقيمي برجا نگذارند. اين آسيبها به صورت ورم و خونريزي در مناطق مهم عمقي مغز، هماکنون نيز در مواردي از همهگيري ويروس کرونا (کوويد19) گزارش شده که در صورت زندهماندن بيمار ميتواند موجب اختلال در رفتار عاطفي اجتماعي، عامليت و فاعليت ذهني او شود.
موضوع مهم ديگري که مغفول مانده و بايد در مغزپژوهي امروز با انتقاد از علم ديروز، مورد بررسي قرار گيرد، تأثير عوامل مهم اپيـژنتيکي در شکلگيري مغز در پيوند با بدن در تجربه زيستي فعال و پويا براي رسيدن به انساني آگاه است. ما به آگاهيرسيدن خود را مديون محيط عاطفي، اجتماعي و زيستن در جوار ديگري هستيم. اين توجه از اين نظر داراي اهميت است که بدانیم مغز عاطفي اجتماعي ما تنها از سوي عوامل بيولوژيکي مورد تهديد قرار نميگيرد، بلکه ميتواند از سوي محيط اجتماعي و فرهنگي نيز در خطر آسيب باشد. بايد آگاه باشيم در شرايطي که در حبس و محدوديتهاي بهداشتي دوران همهگيري کرونايي تحت بمبارانهاي تلقيني بنگاههاي خبرسازي دنياي مجازي هستيم، عامليت و فاعليت مغز عاطفي و اجتماعي ما بازيچه منويات نهادهاي قدرت سرمايه جهاني قرار نگيرد. با نگاهي گذرا به ساختار قدرت در دنياي امروز متوجه ميشويم افرادي براي پستهاي مهم تصميمگيري در مؤسسات بزرگ مالي و اقتصادي سياسي به کار گمارده ميشوند که در بسياري موارد، بخش عاطفي اجتماعي مغزشان براي شرارت عاطفي به جاي خيرخواهي عاطفي تربيت شده است. اين عوامل قدرت ميتوانند بخش آسيبپذير عاطفي -اجتماعي مغزمان را که براي عامليت و فاعليت اجتماعي خود نياز داريم به بازي بگيرند و آن را به اطاعت بيچونوچرا از منويات مهندسيشده قدرت دربياورند. دستکاري عامدانه در همان مغز عاطفي-اجتماعي ما که آسيبپذيري بيشتري در آنسفاليت لتارژيک از خود نشان ميدهد. اگر ميخواهيد بيشتر راجع به اين افراد بدانيد، کتاب «بدون وجدان: جهان آشفتهساز وجدان پريشان (سايکوپاتها) در ميان ما» از «رابرت هر» را بخوانيد که در سال ۱۹۹۳ نوشته است. اگر ميخواهيد اين جهان بيرحم را با تمام وجودتان تجربه کنيد، تمامي آثار سينمايي «استانلي کوبريک» را دنبال کنيد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.