اگر کاظمي همانطورکه گفته ميشود، خوب باشد، اتفاق خوبي براي عراق است؛ اما بايد اين نکته را در نظر داشت که اين موضوع عراق را نجات نميدهد
عراق هميشه تنهاست
هر کس که ميدانسته يا حتي حدس ميزده که عراق قرار است دوباره يک نخستوزير مکلف داشته باشد، دستش را بالا بياورد. نه، نه آن کسي که اواسط مارس يا آن ديگري که پيش از او براي اين سمت تعيين شده بود؛ يک چهره جديد. نشريه فارينپالسي در گزارشي به قلم استيون اي كوك، يكي از كارشناسان مطرح خاورميانه، مينويسد كه براي آنهايي که تلاش ميکنند بفهمند مگر در عراق چند نفر به اين جايگاه رسيدهاند مينويسم: نهم آوريل، برهم صالح، رئيسجمهوري عراق، مصطفي الکاظمي را بهعنوان گزينه نخستوزيري معرفي کرد. عادل عبدالمهدي، نخستوزير پيشين عراق، اواخر ماه نوامبر از سمتش استعفا داد؛ اما بهعنوان نخستوزير موقت تاکنون در رأس باقي مانده است. فردي که پيش از همه قرار بود جانشين او شود، محمد توفيق علاوي بود که نتوانست دولت تشکيل دهد. پس از او، عدنان الزورفي معرفي شد که او هم نتوانست دولت تشکيل دهد و به اين ترتيب حالا نوبت به کانديداتوري الکاظمي رسيده است. ايجاد تعادل بين ايران و آمريكا رسانهها اين روزها همان گزارشها و يادداشتهايي را که پيشتر و از 16 سال پيش درباره نخستوزيران عراقي نوشته بودهاند، در قالب جملههای جديدي بازنشر ميکنند. مصطفي کاظمي مانند ديگر گزينههايي که پيشتر براي نخستوزيري انتخاب شده بودند، ظاهرا اين توانايي را دارد تا بين نفوذ آمريکا و ايران در عراق تعادل ايجاد کند و فردي است که ميتواند حمايت گروههاي مختلف سياسي در اين کشور را جلب کند. کاظمي در شرايطي چنين توصيف ميشود که با نگاهي به نواقص گسترده ساختار سياسي عراق و تجربههاي پيش از او ميتوان گفت يکي از سختترين گامها براي يک نخستوزير در اين کشور تشکيل کابينه و بعد از آن اداره کشور است؛ بنابراين گفتن از اين ويژگيهاي نخستوزير مکلف جديد عراق بيشتر از آنکه واقعگرايانه باشد، در نهايت اميدواري مطرح شده و اين همان فرمولي است که به نظر ميرسد روزنامهنگاران و دبيران رسانهها اين روزها ديگر در آن خبره شدهاند. اينکه چه فردي براي چنين سمتي معرفي ميشود، هميشه اتفاق مهمي است؛ اما موضوع مهمتر از نظر رسانهها و راهحل نهايي خروج عراق از خلأ قدرت، نهادها و احزاب سياسي در اين کشور است. حتي سادهترين افراد که فقط اخبار مربوط به عراق را پيگيري ميکنند، ميدانند که مشکلات اين کشور بهمراتب عميقتر، پيچيدهتر و بيشتر از آنچه به نظر ميرسد، حلنشدنی است. تا اينجا با وجود سالها سعي و تلاش هيچکس نتوانسته و حتي ندانسته که چطور ميتوان اين مشکلات را حلوفصل کرد. براي همين است که انگار آنهايي که در آمريکا اهميت ويژهاي براي مسئله عراق قائل هستند، اکنون از طرح خروج نيروهاي کشورشان از عراق حمايت ميکنند. اين دقيقا همان سياستي است که تا چند ماه پيش ميشد از آن بهعنوان سياست دونالد ترامپ هم ياد کرد. بااينحال در شرايط فعلي و تداوم حضور نيروهاي آمريکايي در عراق، دير يا زود اين مسئله اجتنابناپذير است و دولت آمريکا مجبور ميشود با عواقب شکست سياسي در عراق روبهرو شود و براي حل آن گام بردارد. دموكراسي در ساختار در سالهاي اخير اين مسئله بهخوبي روشن شده است که در ساختار دموکراتيک نهتنها ساختار بلکه افراد هم اهميت دارند. اگر رهبران سياسي يک کشور، هنجارها و اصول دموکراسي را نپذيرند، نهتنها دموکراسي بهعنوان يک ساختار به خطر ميافتند، بلکه هر لحظه بيم مرگ آن در آن حوزه جغرافيايي ميرود. از آن طرف اين شرايط هم وجود دارد که در آن سياستمداري علاوه بر پذيرش اين چارچوب، ذکاوت و توانايي لازم براي اداره امور را داشته باشد؛ اما قرارگرفتن آنها در يک سيستم فاسد منجر به آن شود که آنها هرگز نتواند نظم سياسي را به ساختار بازگرداند. اگر بخواهيم خوشبين باشيم، کاظمي در گروه دوم قرار ميگيرد. هم عراقيها و هم آمريکاييها صلاحيت او را براي اداره کشور تأييد ميکنند؛ او عضو هيچيک از احزاب سياسي عراق نيست و بهعنوان مدير سرويس اطلاعات ملي عراق، بهگواه شاهدان، همواره براي سياستزدايي و حرفهايگري حرکت کرده است. اين ويژگيها در کشوري مانند عراق، امتيازي دوچندان محسوب ميشوند؛ اما در همين حال تقريبا براي همه روشن است که نهادهاي سياسي عراق بهويژه احزاب سياسي اين کشور توانايي مديريت کاظمي را بهعنوان نخستوزير تضعيف ميکنند. البته که اين به آن معنا نيست که عراقيها مجبورند همواره تحت دولتي فاسد زندگي کنند؛ مردمي که سالهاي زيادي است بهدليل حاکميت همين ساختار فاسد متحمل رنج بسياري شدهاند. بااينحال بينتيجهماندن اعتراضهای گسترده همين مردم که از اکتبر سال گذشته آغاز شد، نشان ميدهد حتي بدترين سيستمهاي سياسي هم ميتوانند چنان پايدار باشند که ابدي به نظر برسند. بدون آنکه به جزئيات دقيق اشاره کنيم، ميتوانيم بگوييم فضاي سياسي عراق پس از تجاوز آمريکا به اين کشور به سيستمي تبديل شده که بازيگران آن با استفاده از ساختار فاسد به غنايمي ميرسند و بدون هيچ نظارتي آن را ميان خود تقسيم ميکنند؛ در حقيقت در اين ساختار دست بیشتر سياستمداران و احزاب سياسي در يک کاسه است. اين فساد و مشکلات تا حدي عميق هستند که حتي مقتدي صدر بهعنوان رهبر جيشالمهدي و يکي از دشمنترین افراد از نظر آمريکا، توانست فعاليت سياسي خود را بهعنوان يک ناسیونالیست و مبارز عليه فساد از سر بگيرد و به فردي تأثيرگذار در سياست عراق تبديل شود. مهمتر از بازگشت و احياي نقش سياسي مقتدي صدر، موج اعتراضهایی بود که اکتبر 2019 در عراق آغاز شد. بخش بزرگي از مردم عراق، صرفنظر از مذهب و قومشان به خيابانها آمدند، نهتنها به اين دليل که با شخص عبدالمهدي، نخستوزير وقت، مخالف بودند، بلکه با گوشت و پوست فهميده بودند که سيستم سياسي فاسد عراق هر اميدي براي آيندهاي مرفهتر و بهتر را از بين ميبرد. خواسته اصلي اين معترضان، اصلاح کامل ساختار سياسي کشورشان بود و اين همان اتفاقي بود که يک دهه پيش در جريان بهار عربي رخ داد؛ عراقيها آن زمان هم به خيابانها آمدند و خواهان تغيير رژيم کشورشان شدند و چه کسي است که نداند تغيير رژيم يعني پسزدن يک ساختار سياسي نه فقط رهبران آن. اين گزاره که «ثابت شده است خيزشهاي عربي اميدي واهي هستند» اين حقيقت را از بين نميبرد که نهادهاي سياسي عراق و نظم اجتماعي که بقاي چنين ساختاري را تضمين ميکند، بايد تغيير کند، البته پيش از آنکه عراقيها شانس واقعيشان را براي رسيدن به اين خواسته را از دست بدهند؛ بااينحال اين موضوعي است که تصميمگيري درباره آن بر عهده خود عراقيهاست. سالهاي زيادي است که آمريكا با مداخله در امور عراق از دیدگاه خود تلاش کرده رهبران اين کشور را به سمت مسير بهتر سوق دهد؛ اما ساختاري که آمريکا به شکلگيري آن کمک کرد، سياستمداران عراقي را به جايي رسانده که بيشتر از آنکه براي خواست مردم تلاش کنند، به دنبال منافع خود بودند. ماهيت فرقهگرايانه سيستم حزبي در عراق عاملي حياتي در ازبينبردن همبستگي در اين کشور است. مبارزه براي منافع فرقهاي، احتکار و توزيع منابع براساس معياري مشابه در حقيقت همان سياست است؛ اما در ساختار سياسي عراق، تفاوتهاي قومي و درگيريهاي متعاقب آن در سراسر دولت نمود پيدا کرده است. اگر کسي لحظهای کنار پنج نفر از مقامان يکي از وزارتخانههاي عراق بنشيند، متوجه ميشود که هريک از آنها به يکي از گروههاي سياسي وابسته است و نه برنامهاي مشترک و واحد در ساختار يک وزارتخانه بلکه برنامه گروه خود را دنبال ميکند. سابقه شکست چنين ساختاري آنقدر روشن است که هيچکس حاضر نيست از همکاري آمريکا با يکي از گروههاي سياسي عراق حمايت کند تا در اقدامي سيزيفوار آنها را مجبور کند در مسيري که خود درست ميداند، گام بردارند. آنطورکه به نظر ميرسد دولت ترامپ به اين نتيجه رسيده است که درگيرشدن در سياست عراق فقط اتلاف انرژي است. با اين نگاه ميتوان واکنش حداقلي آمريکا به انتخاب نخستوزير در عراق را تحليل کرد؛ گزينههاي پيشنهادي تا زماني که يک «ناسيوناليست عراقي» باشد قابلقبول است؛ اما اين تضمين ميکند که اين فرد طرفدار رقيب آمريکا در عراق، يعني ايران، نباشد. کاظمي اين مرحله را پشت سر گذاشته است اما بههرحال جريان ماندن يا رفتن کاظمي ماجرايي نيست که قرار باشد رويکرد فعلي آمريکا را در مقابل عراق تغيير دهد؛ رويکردي که اکنون واگذارکردن مديريت شرايط داخلي اين کشور به مردم و سران آن تحليل ميشود. البته انتخابات 2020، شيوع کرونا و پررنگترشدن تنشها با ايران همگي مجموعه دلايلي هستند که فعلا باعث شده آمريکا به همين ميزان از مداخله در عراق بسنده کند و اين ضرورتا ناشي از تفکر دموکراتيک واشنگتن در مقابل کشورهاي غرب آسيا نيست. همزمان کمرنگشدن مداخله آمريکا در اتفاقاتي مانند انتخاب نخستوزير عراق برخي از عراقيها بهويژه آنهايي را که ميخواهند متحدان آمريکا باشند، ناراحت ميکند؛ اما دستکم در کوتاهمدت آنها راهي جز پذيرفتن واقعيت ندارند. موضع واشنگتن ممکن است از نظر استراتژيک منطقي باشد. بدون شک داعش همچنان تهديدي براي عراق است و همين ادامه فعاليتهاي نيروهاي آمريکايي و ناتو را در اين کشور تا حدودي تضمين ميکند؛ اما تمايلنداشتن آمريکا در مسائل داخلي عراق، رهبران سياسي اين کشور را مجبور ميکند تغييراتي کليدي در نحوه حکمراني خود ايجاد کنند يا با خشم مردم عراق روبهرو شوند؛ مردمي که بهتازگي دوباره نشان دادهاند که بهدنبال تغييرات گسترده ساختاري هستند. اگر طبقات سياسي مختلف عراق در حل اين شرايط ناتوان باقي بمانند، حل مشکلات تلنبارشده اين کشور به گردن ايران ميافتد؛ مشکلاتي که همهگيري ويروس کرونا، کاهش تقاضاي جهاني براي نفت و جنگ نفتي ميان عربستان و روسيه را هم بايد به آنها اضافه کرد. در چنين شرايطي ارقام حکايت از ناهماهنگي دخلوخرج عراق با هم دارد و اين ميتواند نشاندهنده فرورفتن بيشتر اين کشور در مشکلات حلناشدني باشد. اين اوضاع براي عراق قطعا وحشتناک خواهد بود؛ اما تعداد کمي در آمريکا هستند که تمايل دارند در چنين شرايطي زمان و منابع خود را در عراق سرمايهگذاري کنند آن هم در شرايطي که کوويد 19 سلامت آمريکاييها را تهديد ميکند و کنگره تنها براي سرپانگهداشتن اقتصاد آمريکا در حال خرجکردن تريليون دلار است. اينکه کاظمي همانطورکه گفته ميشود، خوب باشد اتفاق خوبي براي عراق است اما بايد اين نکته را در نظر داشت که اين موضوع عراق را نجات نميدهد؛ ساختار سياسي عراق کاملا فرسوده شده، آمريکاييها بيش از حد درگير مسائل خود هستند و کشورهاي منطقه هم عراق را همينطور آشفته ميخواهند. فقط ميمانند مردم عراق؛ آيا آنها توانايي و همت آن را دارند تا با پافشاري بيشتر سياستمدارانشان را سر عقل بياورند و مجبورشان کنند بالاخره بهدرستي روي پاي خود بايستند؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.