فرمهای نوین اجرائی از پس تهدیدات ویروس نوپدید
محمدحسن خدایی. منتقد تئاتر
میهمان ناخوانده گویا ماندگار شده، حتی گفتار پزشکی و نظام دانش هم بیش از آنکه از درمان و قطعیت سخن بگوید، پیشگویانه مشغول ترسیم آیندهای نهچندان امیدبخش و نزدیک است. کروناییشدن زیست هرروزه، اجتماع انسانی ما مردمان را دشوار و همچنین روابط و مناسبات ما را گرفتار انواع و اقسام پروتکلهای بهداشتی کرده. تئاتر هم بهعنوان یک میراث مهم فرهنگی، یک نهاد اجتماعی و امکانی تخیلورزانه در باب زندگیهای ممکن، از این وضعیت نوپدید و مهیب برکنار نمانده. تجربه مشترک چشماندازهای هراسناک آینده، اهالی تئاتر را؛ چه در مقام اجراگر، چه تماشاچی و چه مدیر فرهنگی به تکاپو انداخته تا راهی به رهایی بیابند و بار دیگر چراغ خاموششده سالنها را روشن کنند. مسئله اما به اقتصاد و معیشت هم مربوط است و ترس از ورشکستگی مالی کلیت تئاتر کشور. نظریات بیانشده البته بیش از آنکه نشان از خلاقیت باشد و کنشورزی، اغلب واکنشی است از سر استیصال و درماندگی به زمانه. ویروس جدید مرموز و جهشیابنده، تمامی عرصههای فرهنگی، سیاسی و اقتصادی جهان ما را در وسیعترین شکل ممکن تحتتأثیر قرار داده است و با این قبیل راهکارها میدان را واگذار نمیکند. حال در این وانفسای قرنطینه و مصائب زندگی، تماشای گفتوگوهای مجازی مابین هنرمندان و دستاندرکاران هنرهای نمایشی که این روزها در شبکههای اجتماعی رونق گرفته، نکاتی را آشکار میکند؛ اینکه چگونه تخیل انسانی در این زمانه عسرت و حسرت، از کار فهم وضعیت بازمیماند و راهکارش به اموری کلیشهای و ملالآور ختم میشود؛ همان توصیههایی که از اینترنت، اتصال با فضاهای مجازی آموزش و اجراهای از راه دور فراتر نمیرود و در نهایت و با عمل به این توصیهها میتوان آیندهای را متصور شد که اجراهای تئاتری فرق چندانی با تلهتئاترهای تلویزیونی نداشته و در مقابل کیفیت و خلاقیت سینمای پرهزینه، قافله را پیشاپیش باخته است.
در طول تاریخ مطالعات تئاتر، تفکر در باب فضاهای سایبر بارها اتفاق افتاده و دهههاست که فلاسفه و هنرمندان مشهور جهان را به خود مشغول کرده؛ همان فضای سایبر که به قول گابریلا جیاناچی در «تکنولوژی و هنر» نظامی آشوبناک است و یک آفرینش جمعی که در آن میبایست اجرائی گشوده و آزاد طراحی کرد و همیشه به «وساطت» احتیاج است؛ یک میانجی که رسانه آن را مهیا کرده و حتی میتواند مفهوم و محتوای اثر را تغییر داده و واقعیتی تازه و شاید غیرمنتظره خلق کند. تئاتری معطوف به وساطت و وساطت تازه که هویت خویش را در سایبراسپیس مییابد. این قبیل تأملات کنشورزانه و انتقادی است و قرار است نسبت بدن بازیگر را با مناسبات زیباشناسی دوران سرمایهداری متأخر برسازد؛ تئاتری که به میانجی تکنولوژی به جنگ تکنولوژی سرکوبکننده میرود تا شاید امکانات تازه و بدیع خلق شود. تئاتر معاصر ما هم مدتهاست که به تکنولوژی توجه دارد. نوعی نگاه انتقادی و توأمان میلورزانه به فضای سایبر و شخصیتهای سایبورگ که بعضی گروههای نوگرا و متمول اجرائی تلاش کردند با خریداری تکنولوژی روز دنیا آن را تجربه کنند. آزمونهایی نهچندان موفق که ناکامیشان بیش از آنکه به ضعف امکانات سختافزاری مربوط باشد، نسبت مسئلهدار فلسفی، جامعهشناختی و تاریخی ما با علم مدرن و تکنولوژی را آشکار میکرد. فیالواقع خلق موجودات سایبورگ اغلب با یک جهان پساصنعتی ممکن میشود. بنابراین تئاتر ما؛ چه به لحاظ لجستیک و چه از منظر ذهنیت و زیباشناسی، نسبت به این فضای تازه و البته گشوده، ناکام است، چراکه تجربه جهان پساصنعتی را در تاریخ خود ندارد. وقتی سالنهای به نسبت استاندارد تهران پذیرای دو الی سه گروه نمایشی در یک شب اجرائی باشند، بهکارگرفتن تکنولوژی و طراحی صحنه، امری است کمیاب و غیراقتصادی. اینجاست که میتوان بار دیگر به انبوه راهکارهایی نظر کرد که در فضای کرونایی این روزها از زبان هنرمندان، علاقهمندان و مدیران فرهنگی جاری و ساری میشود. همان تشبث به اینترنت و اجراهای مجازی و دورهمیهای بافاصله و از راه دور. نتیجه هرچه باشد، دورشدن از هویت تئاتر اینسالهای ماست که همیشه مبتنی بوده بر حضور تماشاگر و تماس مستقیم با گروه اجرائی. باید قبول کرد که همچنان تا اطلاع ثانوی فرم غالب تولید تئاتر در کشور ما همان شکل مرسوم و کلاسیکی است که تجربه شده. وقتی بهکاربستن تکنولوژی بیش از آنکه واجد عاملیت باشد، نشان از استیصال و درماندگی ماست، نظریات ما هم اغلب غیرکاربردی و سترون است؛ دورنکردن تئاتر از هویت اینجا و اکنونی آن و نزدیککردنش به رسانههایی مانند سینما و تلویزیون. گویی رسالت تاریخی تئاتر در این روزها، مقاومت در مقابل این راهکارهای تقلیلگراست. اما میشود به این اندیشید که شاید بتوان تئاتر را از انقیاد سالنها دور کرد و به فضاهای نامتعارف و حاشیهای کشاند؛ پیوند تئاتر با مردم فراموش شده.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.