|

جایگاه قدرت و تکنولوژی در بحران کرونا

علی‌اصغر مصلح در نشست «تأملات فلسفی درباره بحران کرونا»: بحران جهان‌گیر کرونا، یک اتفاق نیست. رویدادی است که نسبتی با تحولات بزرگ دوران مدرن دارد. در این گفتار برآنیم که با تکیه بر دو مفهوم فلسفی «قدرت» و «تکنولوژی» وضع کنونی ناشی از این بحران را واکاوی کنیم. از آغاز سال ۲۰۲۰ با خبر شیوع کرونا روبه‌رو شدیم و با گسترش ویروس به‌تدریج همه مردم با تجربه جدیدی آشنا شدند و این ویروس جهان‌گیر به‌تدریج همه کشورهای جهان را شبیه یکدیگر ساخت. شباهت‌ها زیاد است،‌ ولی من از میان شباهت‌ها، می‏خواهم به دو شباهت بپردازم: در این بحران در همه کشورها، همه به علت هراس از ابتلا به بیماری و آثار مخرب آن چشم به دو گروه بسته‌اند: سیاست‌مداران و حکومت‏ها،‌ و متخصصان حوزه پزشکی و سلامت. بیش از دو ماه است که حرف سیاست‌مداران و متخصصان پزشکی و سلامت را به طرز دیگری می‌شنویم. در سراسر جهان با عناوین مختلفی ستادهای مقابله با بحران تشکیل شده. در این ستادها دو گروه نقش اساسی دارند: دولتمردان و تکنیسین‏های پزشکی و سلامت. من به این دو گروه به‌‌عنوان نمایندگان دو مفهوم کلیدی «قدرت» و «تکنولوژی» نگاه می‏کنم. ابتدا برای ورود به دو مفهوم قدرت و تکنولوژی مقدمه‌ای فراهم می‌کنم. برای ورود به بحث از دو تصویری که این روزها در رسانه‌ها مورد توجه قرار گرفت استفاده می‌کنم. همه دانشجویان فلسفه با تصویر روی جلد کتاب لویاتان هابز آشنا هستند. کتاب لویاتان (۱۶۵۱م) را باید مهم‏ترین یا یکی از مهم‏ترین کتاب‏های حوزه فلسفه سیاست دانست که روح دولت مدرن را معرفی می‌کند. تصویر روی جلد این کتاب مانند خود کتاب بسیار مشهور است. در این تصویر دولت مانند موجود و هیولایی غول‌پیکر است که از میان دریا بالا می‌آید. در بنیان اندیشه هابز، انسان‌ها به‌خاطر فراروی از وضعیت طبیعی که وضعیت جنگ و خشونت است، با هم طی قرارداد تن به حکومت این موجود بسیار قدرتمند می‌‏دهند. اساس این واگذاری اختیار، ترس از مرگ است. لویاتان خدای میرا، و البته در نظر هابز سایه خدای نامیراست. در نظریه هابز دو کلیدواژه اهمیت دارد: جنگ و مرگ. خطر ادامه جنگ و ترس از مرگ مردم را به واگذاری اختیار خود به لویاتان می‌کشاند. هفته گذشته یکی از استادان دانشگاه کمبریج (دیوید رانسیمن) مقاله‏ای در روزنامه گاردین نوشت. او در این مقاله معتقد است که ویروس کرونا باعث شد ذات و طبیعت قدرت آشکار شود. این مقاله با تغییری در طرح روی جلد کتاب لویاتان چاپ شد. نویسنده با اشاره به رواج اصطلاح جنگ با کرونا، فکر می‌کند نقشی که اکنون دولت‏ها ایفا می‌کنند یادآور انتظاری است که هابز در اندیشه سیاسی خود از دولت داشت. ذات قدرت دفاع از جان مردم در هنگامه تهدید مرگ است. اما آیا ذات قدرت تا همین‌جا قابل تفکر است یا می‌‏توان جست‌وجوی خود را باز عمیق‌تر و به سطوح عمیق‌‏تری از قدرت رسید؟ مفهوم دومی که به آن می‌پردازم تکنولوژی است. منظور از فناوری همان ابزار و دستگاه‏ها و مهارت‌هایی است که ما را برای تغییر و تصرف توانا می‌‏سازد. ویندلباند در کتاب «تاریخ فلسفه» سه عامل اصلی تغییرات بزرگ دوران مدرن را نام می‌برد: قطب‏‌نما، باروت، دستگاه چاپ. تغییرات بزرگ دوران مدرن بیش از همه با اختراعات فناورانه بشر صورت گرفت. اما تکنولوژی این ابزار نیست. ابزار حاصل تحولاتی بزرگ‌تر است که در فکر و جهت‏‌گیری و نسبت‏های انسان پدید آمده. تکنولوژی نتیجه نحوه نگاه جدید انسان مدرن به طبیعت و درک جدیدی است که از خود پیدا کرده. تکنیک و نگاه تکنیکی با گسترش خود، همه عرصه‏ها را تحت‌تأثیر قرار داده و به تصرف خود درآورده است. ما امروز ناچاریم به دستورات سیاست‌مداران و متخصصان حوزه پزشکی تن دهیم. توجه کنید که این یک توصیه یا نظر شخصی نیست. حتی یک اجبار فکری، اعتقادی و ارزشی نیست. پرسش من این است که این اجبار از چه سنخی است؟ اگر در این وضع درست تأمل کنیم به بنیان‏های زندگی انسان معاصر نزدیک می‏‌شویم. شیوع جهانگیر کرونا شوکی بود که باعث توقف و اندیشیدن بسیاری از ما شد. شاید این مثال درست باشد که کرونا مانند سیلی بود که آمد و خاک اطراف درخت تنومند تمدن جهانی را شست و ما می‏توانیم تا حدی ریشه‏های این درخت را ببینیم. هایدگر در مصاحبه مشهوری که با اشپیگل دارد، وقتی با جهت‌گیری منتقدانه‏ای درباره شرایط دهه 1970 سخن می‏گوید، مصاحبه‌کننده با خوش‏بینی می‏گوید ولی الان که وضع خوب است و امور در جریان است. هایدگر می‏گوید آری امور در جریان است و مشکل همین است که امور در جریان است و کسی احساس خطر نمی‏کند. زندگی در زمان پرمشغله و پیچیده تکنیکی باعث غفلت از نسبت‏ها و مشغله‏ها می‏شود. از این منظر ویروس کرونا باعث توقف بیشتر مردم جهان شده و فرصتی پیش آمده که از چیستی و نحوه هستی خود و جهانشان پرسش کنند. از منظر فلسفی باید این وضع را قدر دانست و آن را فرصتی برای اندیشیدن درباره وضع جهان معاصر و مناسبات قدرت،‌ نقش علوم و تکنیک‏ها، تفاوت جوامع، دانست. کرونا بسیاری از امور را در بوته آزمون قرار داده؛ ساختارهای اقتصادی و سیاسی، ادیان و اعتقاداتشان، علوم و تکنیک‌های مختلف، پزشکی، وضع اخلاق و ارزش‌ها. اما اگر بپرسیم فلسفه شاهد چه آزمونی است؟ شاید بتوان پاسخ‌هایی از این دست داد: کرونا آزمون وضع تاریخی تمدن و فرهنگ مدرن است. کرونا آزمونی برای بنیان‌های فکری پروژه مدرنیته است. وضع فعلی و آینده جهان بیش از اینکه وابسته به اراده افراد باشد، وابسته به ساختارهای قدرت است که با هم رقابت می‌کنند. افراد و دولت‌ها نمود ساختارهایی هستند که در جهان ما غالب شده‌اند. زیان‌بارترین نتیجه غلبه تکنیک، روبه‌روبودن با کسانی است که تکنیسین و متخصص در رشته‌های مختلف هستند، اما از وضع خود و تخصص خود و نسبت آن با زندگی و سایر رشته‌ها مطلع نیستند. ابتدا باید بکوشیم به درکی عمیق‌تر از شرایط جهانی برسیم و نظم‌ها و ساختارهای قدرت و تکنولوژی را نقد کنیم. جهان ما بیش از گذشته، به‌خصوص از سوی اهل فلسفه، نیازمند نقد قدرت و تکنیک است. تنها با اندیشیدن به ذات و تبار این دو می‌توان به پیدایش افق‌هایی برای بهبود اندیشید. در برخورد با بحران کرونا نباید ساده‌سازی کنیم. این ویروس از نظر نحوه پیدایش و گسترش نتیجه نظم قدرت و تکنیک است. کرونا با این‌گونه شیوع و گستردگی، نمودی از حصر آدمی در تکنیک است. درد و درمان هر دو در اختیار تکنیک است. ما هنوز به تصور درستی از ریشه‌های این بحران نرسیده‌ایم. در سطوح سیاسی، اجتماعی، اقتصادی لغزیدن کفایت نمی‌کند. شوک کرونا باید ما را بیدارتر کند. این بحران با علائمی که از اکنون پیداست،‌ موجب تحولات بزرگ‌تری خواهد شد و ما را بیش از گذشته در درون نظم قدرت و تکنیک وابسته و اسیر خواهد کرد. منبع: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.