|

نولیبرالیسم و انسان اقتصادی

وندی براون، از مشهورترین متفکران و نظریه‌پردازان سیاست معاصر، در کتاب «از کارانداختن دموس: انقلاب بی‌سروصدای نولیبرالیسم» (۲۰۱۵) به بررسی نولیبرالیسم در مقام فرمی از حکومت‌مندی می‌پردازد که تاثیر عمیقا فرساینده و مخربی بر آرمان‌های دموکراتیک دارد. او وجه خاص و نوی نولیبرالیسم را اقتصادی‌کردن همه شئون حیات انسانی می‌داند و بر این باور است که نولیبرالیسم فرم متمایزی از «حکمرانی» است که از خرد اقتصادی اشباع شده است. موضع براون در حد فاصل مارکس و فوکو است: «ترکیبی از این دو به شیوه‌هایی که خودشان اگر بودند تاب نمی‌آوردند». او در این کتاب به ناممکن‌بودن سیاست رادیکال یا رهایی‌بخش در زمانه‌ای می‌پردازد که در آن بازار یگانه منبع «اثبات حقیقت» است و «انسان اقتصادی» تنها شخصیت خیالی پابرجاست. او برای درک این مسئله می‌کوشد فضای سه‌وجهی جذابی میان فوکو، مارکس و دموکراسی ترسیم کند. براون در کتاب حاضر نشان می‌دهد که نولیبرالیسم ماهیت قانون، آموزش و حاکمیت دولت را تغییر داده است. او می‌گوید دولت در دوران نولیبرالیسم تحلیل نرفت، بلکه صرفا با عقلانیت متفاوتی عمل کرد. در نظر براون که در اینجا عمدتا از نظرات فوکو استفاده می‌کند، وجه نو در نولیبرالیسم این است که فیلسوفان و اقتصاددانان نولیبرال کلاسیک - متفکران مکتب شیکاگو مثل میلتون فریدمن و متفکران اردولیبرال مثل هایک - خرد بازاری را تنها نوع مناسب خرد می‌دانستند ولی باز هم سرمایه‌داری و رقابت را طبیعی قلمداد نمی‌کردند. در اینجا براون دو نوآوری نولیبرالیسم را برجسته می‌کند که تناقض در تناقض است: نولیبرال‌ها از یک‌سو خرد بازاری را تنها خرد مناسب می‌دانند و مخالف هرگونه مداخله در بازار هستند، ولی از سوی دیگر، بازارها را طبیعی نمی‌دانند و بالطبع هر چیز غیرطبیعی نیازمند مداخله و پشتیبانی است. او درک هر دوی این نوآوری‌ها را برای فهم سازماندهی درخور جامعه بشری مهم می‌داند. درک به‌خصوص اردولیبرال‌ها از خرد اقتصادی - به‌جای محدودکردن خرد و روال‌های اقتصادی به حوزه بازار و حوزه تولید نیازهای بشری - این بود که همه شئون زندگی را سامان دهد. یعنی برداشت آنها از خرد اقتصادی چیزی است که باید حکومت، حیات اجتماعی و سوبژکتیویته را سامان دهد. در نظر براون این طرز فکر آنها ختم می‌شود به ایده اقتصادی‌کردن همه شئون زندگی، از جمله شئونی فراتر از آنچه معمولا ما اقتصاد یا بازار می‌نامیم. امروزه این جنبه از نولیبرالیسم در همه وجوه زندگی ما حاکم است: از روال‌های اجتماعی‌ و نحوه نگرش‌مان به آموزش و بهداشت و درمان گرفته تا قرار دوستی یا بازنشستگی، و همه این‌ها را نیز بر حسب سرمایه‌گذاری‌کردن می‌بینیم، بر حسب اینکه این‌ها به چه شیوه‌هایی می‌توانند ارزش سرمایه انسانی ما را بالاتر ببرند. به نظر براون ما اکنون در همه این حیطه‌ها مثل کارگزاران بازار می‌اندیشیم، و نولیبرالیسم تا این حد به نحوه زندگی ما بدل شده است. براون این صورت‌بندی از نولیبرالیسم را بسیار متفاوت می‌داند با این دیدگاه رایج درباره نولیبرالیسم که آن را صرفا یک نظام اقتصادی می‌پندارد، یعنی صرفا نوعی سرمایه‌داری مبتنی بر اقتصاد آزاد و رها از قید مقررات که موانع انباشت و تصاحب سرمایه را از میان برمی‌دارد. براون تأکید دارد نولیبرالیسم فراتر از این‌هاست. او وجه ممیزه دوم نولیبرالیسم را نیز این باور می‌داند که بازارها چیز خوبی‌اند ولی لزوما طبیعی نیستند. در نظر براون نولیبرالیسم یک بخش لیبرال دارد که از درگیرشدن در فرایند بازتوزیع بازارها و در واقع از درگیرشدن در دستکاری بازارها پرهیز دارد. ولی از طرف دیگر، چون بازارها را باید «از بیرون» ساخت در نتیجه مستلزم دولت و حمایت‌های زیاد آن است. او معتقد است بازارها یکهو پدید نمی‌آیند و لزوما خودشان را «متعادل» نمی‌کنند، و مهم‌تر از همه، رقابت طبیعت هر حیطه‌ای نیست. همه فکر می‌کنند نولیبرال‌ها لیبرال‌های قدیمی از جنس آدام اسمیت هستند که معتقدند طبیعت انسان معامله و مبادله و دادوستد است. ولی در حقیقت نولیبرال‌ها در عمل استدلال دیگری می‌آورند. آنها می‌گویند گرچه بازارها بهترین راه سازماندهی همه جنبه‌های زندگی‌اند ولی باید با قوانین و دیگر انواع قدرت از بازارها حمایت و پشتیبانی کرد. مصداق بارز این تحلیل براون در بحران مالی سال 2008 دیده شد، وقتی دولت‌ها برای نجات بانک‌ها وارد عمل شدند و از جیب مردم بازار را نجات دادند. براون این مسئله را یکی دیگر از تمایزهای میان نولیبرالیسم و آن چیزی می‌داند که به‌عنوان سرمایه‌داری مبتنی بر اقتصاد آزاد و رها از قید مقررات شناخته می‌شود. وندی براون در موخره کتاب «از کارانداختن دموس» از ایده «دموکراسی صرف» (bare democracy) سخن می‌گوید، نوعی دموکراسی که نمی‌تواند جزئی از هر نوع حکومت‌مندی باشد زیرا «شامل هیچ روایت مستمر یا منسجمی نمی‌شود از اینکه چرا مردم باید حکمرانی کنند و فقط شرحی سلبی است که دیگران نباید بر ما حکمرانی کنند». مقصود براون از «دموکراسی صرف» حداقل معنای ممکن است که آدمی می‌تواند به مفهوم دموکراسی الصاق کند. او می‌کوشد در این کتاب به جنبه‌های ریشه‌شناختی آن برگردد: دموکراسی یعنی حکمرانی مردم که تفاوت دارد با «حکمرانی یک نفر»، «حکمرانی عده‌ای معدود»، «حکمرانی شرکت‌های بزرگ»، «حکمرانی تکنوکرات‌ها»، «حکمرانی الگوریتم‌ها» یا «حکمرانی سرمایه». او حکمرانی مردم را همان دموکراسی صرف می‌داند، یعنی حداقل معنای ممکنی که دموکراسی می‌تواند داشته باشد. براون می‌کوشد در این کتاب نشان دهد که پایبندی به دموکراسی مساوی نیست با پایبندی به یک فرم خاص از دموکراسی؛ اعم از بورژوا، رادیکال، مستقیم و بی‌واسطه، لیبرال، مشروطه، اجتماعی یا هر فرم دیگر. او خود دموکراسی را مفهوم و عملی قابل بحث می‌داند و تأکید دارد به لحاظ تاریخی عناصر گوناگون فرهنگی، سیاسی-اقتصادی و مذهبی به آن شکل و محتوا می‌بخشند. بنابراین تأکید دارد که «دموکراسی صرف» فقط مبین این است که ما از ایده حکمرانی بر خودمان دست نکشیده‌ایم. در نظر براون نولیبرالیسم از آن دست کشیده، چون می‌گوید «بهتر است بازارها حکمرانی کنند تا مردم». اتحادیه اروپا از آن دست کشیده، چون می‌گوید: «بهتر است تکنوکراسی و الگوریتم‌ها و کارشناسان حکمرانی کنند». و ناگفته پیداست که نظام‌های اقتدارگرای جدید هم از آن دست کشیده‌اند. او معتقد است که چپ بیش از مبارزه صرف برای برابری یا رهایی از شر ستم و سرکوب باید برای نظمی مبارزه کند که در آن مردم به معنای واقعی حکمرانی کنند. باید تأکید داشت که دغدغه براون درباره دموکراسی به هیچ وجه عقب‌نشینی از سیاست رادیکال چپ نیست، بلکه افزایش مطالبات آن است: یعنی برابری اجتماعی و سیاسی، تولید پایدار برای مردم و گونه‌های روی کره زمین، آزادی از یوغ استثمار و ابزاری شدن، و همچنین خودگردانی جمعی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.