|

عوامل دموکراسی‌زدایی

دموکراسی مدرن هرگز وعده برابری نداده

«دموکراسی» از جمله مفاهیم فراگیر و درعین حال بغرنج و چندپهلوی جهان ماست که ظاهرا همه متفق‌القول آن را ارزشی مثبت می‌پندارند. امروزه دموکراسی نه‌تنها در سرتاسر جهان که در سرتاسر گستره سیاسی دست بالا را دارد. در سال ۲۰۰۹ کتابی در فرانسه منتشر شد با عنوان «حال و روز دموکراسی» که پاسخ هشت متفکر چپگرای معاصر بود به این پرسش: «آیا دموکرات نامیدن خود، برای شما، بامعناست؟ اگر نه چرا؟ و اگر بله در راستای چه تفسیری از این کلمه؟». جورجو آگامبن، آلن بدیو، دنیل بن‌سعید، وندی براون، ژان لوک نانسی، ژاک رانسیر، کریستین راس و اسلاوی ژیژک در جستارهایی به این پرسش پاسخ می‌دهند. ناشر فرانسوی سراغ صاحب‌نظرانی رفته که ایده‌های آنان درباره دموکراسی در راستای گفتار رایج نیست، هرچند پاسخ‌های ایشان نیز بالنسبه واگرا از یکدیگرند و حتی گاه همدیگر را نقض می‌کنند. بنابراین این کتاب هیچ تعریف معیاری از دموکراسی و همچنین هیچ راهنمایی برای دموکرات‌ها فراهم نمی‌کند. این مسئله گواهی می‌دهد که لازم نیست واژه «دموکراسی» را دور انداخت چون هنوز به‌سان محوری کار می‌کند که اساسی‌ترین جنجال‌های سیاست و فلسفه سیاسی حول آن می‌چرخند. وندی براون، نظریه‌پرداز سیاسی، در جستار چهارم کتاب حاضر به کنایه عنوان «حالا ما همگی دموکرات هستیم» را برای نوشته‌اش انتخاب کرده است. او دموکراسی را به‌سان دال تهی می‌داند و معتقد است همه‌گیری کنونی دموکراسی به گشودگی و حتی تهی‌بودگی معنا و رویه آن وابسته است و تذکر می‌دهد که چه‌بسا سرمایه‌داری دموکراسی را به یک «مارک تجاری» تقلیل داده است. بااین‌حال، نمی‌توان خیلی راحت نشان داد که علت پسند همگانی دموکراسی در روزگار ما چیست، آن‌هم در زمانه‌ای که مردم عملا حق حکمرانی ندارند. از این‌رو، براون می‌کوشد مسیر را به صورت معکوس طی کند. او می‌پرسد: «کدام پیکربندی از نیروها و پدیده‌های مدرن پسین جوهر همین شکل مدرن محدود دموکراسی را نیز از درون تهی کرده است؟» او در فرایند دموکراسی‌زدایی از شش عامل تعیین‌کننده یاد می‌کند: ۱) «قدرت شرکتی» که دیرزمانی است وعده و رویه‌های حکمرانی سیاسی مردمی را زدوده و اکنون به اوجی بی‌سابقه رسیده است. براون معتقد است که در حال حاضر می‌توان در تمام سطوح دموکراسی‌های بزرگ الحاق قدرت شرکتی و دولتی را به‌وضوح دید: از کارکردهای دولتی همه‌جانبه (در مدرسه‌ها، زندان‌ها، ارتش‌ها و..) گرفته تا بانکداران سرمایه‌گذار و مدیران عامل شرکت‌های تجاری‌ در مقام وزیران و اعضای کابینه؛ همچنین در دولت‌ها به‌عنوان صاحبان ناحکمران بخش‌هایی از سرمایه پولی که بسیار وسیع و گسترده است و از همه بالاتر، در قدرت‌ دولتی مهارشده که بدون عذر و توجیه از طریق سیاست مالیاتی، زیست‌محیطی، انرژی، کاری، اجتماعی، اقتصادی و پولی در خدمت پروژه انباشت سرمایه است. براون تأکید دارد که مردم یا دموس نمی‌توانند بیشتر این تحولات را درک یا دنبال کنند چه رسد به اینکه آنها را با اهداف دیگر به چالش بکشند یا با آنها مخالفت کنند. مردم ناتوان از گفتن نه به نیازهای سرمایه مجبورند اغلب منفعلانه تماشا کنند. ۲) «انتخابات آزاد» که به سیرک‌های بازاریابی و مدیریت بدل شده است: از نمایش‌های جمع‌آوری کمک‌های مالی تا نمایش‌های آماده‌سازی رأی‌دهندگان. براون انتخابات‌های دوره‌ای را یکی دیگر از عوامل دموکراسی‌زدایی می‌داند و بر این باور است که نامزدها به دست کارشناسان روابط عمومی بسته‌بندی می‌شوند و به فروش می‌رسند و آنها بیش از آنکه با اصول دموکراتیک آشنا باشند با تبلیغ مارک‌های تجاری و سروکله‌زدن با رسانه‌های گروهی دمخورند. در نظر او خط‌مشی‌ها و برنامه‌های سیاسی نیز به همین شکل به فروش می‌رسند. ۳) «نولیبرالیسم» که به عنوان عقلانیت سیاسی حمله‌‌ای آشکار را به بنیادهای دموکراسی لیبرال آغاز کرده و با ازجاکندن اصول پایه آن از قانون‌سالاری، برابری حقوقی، آزادی سیاسی و مدنی، معیارهای بازار، سودآوری و ثمربخشی کار خود را پیش می‌برد. در نظر براون به میانجی عقلانیتی نولیبرال است که حقوق، دسترسی به اطلاعات، و سایر پشتیبانی‌های قانون اساسی و همچنین گشودگی، پاسخگویی، و رویه‌گرایی حکومتی به آسانی نادیده می‌مانند یا کنار گذاشته می‌شوند و از همه مهم‌تر اینکه دولت مستقیما از یک تجسد حکمرانی مردمی تبدیل می‌شود به یک عملیات مدیریت بازرگانی. به باور براون، عقلانیت نولیبرال هر انسان و نهاد، از جمله دولت مبتنی بر قانون اساسی، را طبق مدل شرکت پیش می‌برد و از این‌رو اصول دموکراتیک را با اصول کارگشایانه در عرصه سیاست جابه‌جا می‌کند. او معتقد است وجه خاص و نوی نولیبرالیسم اقتصادی‌کردن همه شئون حیات انسانی است. او نولیبرالیسم را فرم متمایزی از «حکمرانی» می‌داند که از خرد اقتصادی اشباع شده است. البته براون سرمایه و عقلانیت نولیبرال را تنها نیروهای مسئول در قبال تهی‌کردن نهادها و اصول و رویه‌های دموکراتیک لیبرال از درون نمی‌داند و از ‌این‌رو سراغ عامل چهارم دموکراسی‌زدایی می‌رود. ۴) «دادگاه‌ها» که با قدرت اجرایی وسیع خود در دهه‌های اخیر قدرت و نفوذشان، چه در سطح بومی و چه بین‌المللی، بسیار افزایش یافته است. اکنون طیف گوناگونی از پیکارها و مسئله‌های سیاسی، ازجمله آنها که از جنبش‌های اجتماعی بومی و نبردهای حقوق‌بشری بین‌المللی پدید می‌آیند، بیش از پیش به دادگاه‌ها واگذار می‌شوند؛ جایی که کارشناسان حقوقی تصمیم‌های سیاسی را با تردستی و نکته‌بینی در قالب زبانی چنان پیچیده و محرمانه می‌ریزند که برای هر کسی، مگر حقوق‌دانان خبره، غیر قابل فهم‌ است. براون ادعایی جنجالی مطرح می‌کند: «اگر زیستن بنا بر حکمرانی قانون یک ستون مهم در بیشتر گونه‌های دموکراسی است، حکومت‌داری یا دادگاه‌ها نیز پایه و اساس براندازی دموکراسی است؛ این سنخ از حکومت‌داری تابیعت حیاتی دادرسی از قانون‌گذاری‌ای را وارونه می‌کند که حاکمیت مردمی به آن وابسته است و آشکارا نهادی غیرنماینده را قدرت می‌بخشد و سیاسی می‌کند». ۵) «افول حاکمیت ملت-دولت» که به میانجی جهانی‌سازی و جدایی قدرت حاکم از ملت - دولت رقم خورده است. براون این امر را همراه می‌داند با سلطه سرمایه بر سیاست، چیرگی عقلانیت نولیبرال بر عقلانیت دموکراتیک، و قضایی‌شدن سیاست. حاکمیت ملت-دولت بعد از صلح وستفالی در سال 1648 به برتری مطلق رسید اما در نیم قرن گذشته انحصار تک‌قطبی آن به‌واسطه جریان‌های سیل‌آسای فراملی نظیر سرمایه، مردم، ایده‌ها، منابع، کالاها، خشونت سخت به خطر افتاده است. براون بر این باور است که وقتی دولت‌ها در بحبوحه حاکمیت رو به زوال خودشان هستند، وقتی آنها از معنای دوگانه بی‌همتای حاکمیت در دموکراسی‌ها فاصله می‌گیرند دو پیامد مهم در کار است: از یک‌سو، دموکراسی یک شکل و قالب سیاسی ضروری را از دست می‌دهد، و از سوی دیگر، دولت‌ها از هر تظاهر به تجسم‌بخشیدن حاکمیت مردمی نیز دست می‌کشند. در مورد اول، دموکراسی، یعنی حکمرانی مردم، فقط در یک موجودیت محتاط و کرانمند بامعنا و عملی است؛ این همان چیزی است که حاکمیت در برابر انگاشتن حاکمیت مردمی با دموکراسی نشان می‌دهد. در مورد دوم دولت‌های جداشده از حاکمیت به دولت‌هایی آواره بدل می‌شوند، هم در معامله‌های داخلی و هم خارجی‌شان. در نظر براون نقطه مرجع برای کاربست‌های عادی قدرت دولتی نه نمایندگی است و نه حراست از مردم، که این دومی توجیه لیبرال‌ کلاسیک است برای قدرت ممتاز دولت. در نظر او، دولت‌های معاصر برای دنبال‌کردن وجهه قدرت در جلد یک نقش بدل پیچیده می‌روند، یعنی در نقش هنرپیشگان و تسهیل‌کنندگان و ثبات‌دهندگان جهانی‌سازی اقتصادی. براون می‌گوید در این بستر است که مردم تبدیل می‌شوند به سهام‌داران منفعل در دولت‌های حکومتی‌شده. ۶) و سرانجام «امنیتی‌شدن» که دیگر بخش مهم از کنش دموکراسی‌زدایی دولتی است. براون مجموع کنش‌های دولتی به بهانه مبارزه با تروریسم را نشانه‌هایی از جدایی دولت از قدرت حاکم می‌داند و تأکید دارد که این کنش‌ها از هر جهت ربط دارند به از‌دست‌رفتن حاکمیت. در مجموع، براون بر این باور است که برای حکمرانی مردم بر خودشان آنان باید یک مردم باشند و به قدرت‌هایی دسترسی داشته باشند که آنها را دموکرات کنند. زوال حاکمیت ملت-دولت به‌واسطه جهانی‌سازی پایه و اساس جهانی‌سازی را سست می‌کند و در نظر براون افسار گسستن قدرت سرمایه، در مقام یک قدرت جهانی بازبینی‌شده از سوی نولیبرالیسم، حاکمیت ملت-دولت را از بین می‌برد. بنابراین کسی نمی‌تواند انکار کند که «دموکراسی عملا موجود» در حال و روز اسفناکی به سر می‌برد. از این‌رو، براون می‌کوشد نشان دهد که از علت وجودی دموکراسی چه باقی مانده است. او می‌گوید اگر دموکراسی جمهوری پیشامدرن بر فرض ارزش حکمرانی همگانی استوار بود، یعنی حکم‌راندن همگان برای همگان، و از این‌رو بر یک اصل برابری تمرکز داشت، فرض دموکراسی مدرن همواره آزادی بوده است. براون نشان می‌دهد که دموکراسی مدرن هرگز وعده برابری نداده است، مگر به‌ صوری‌ترین معنای نمایندگی (یک شخص - یک رأی) یا برخورد برابر در پیشگاه قانون. او آزادی فردی را امروزه قوی‌ترین همبسته مجاز مرسلی دموکراسی می‌داند که باقی مانده، حتی در حالیکه وعده آن به حکم‌راندن مردم اغلب فراموش می‌شود. مع‌الوصف، به باور براون فقط دموکراسی می‌تواند ما را آزاد کند، چون فقط در دموکراسی ما بانی قدرت‌هایی می‌شویم که بر ما حکومت می‌کنند. او نشان می‌دهد که چطور آزادی در مدرنیته، به معنای خودقانون‌گذاری، یک میل انسانی جهانشمول فرض می‌شود، همانطور که کانت و روسو و میل آن را گوهر انسان‌بودن بیان کرده‌اند. در نظر براون این تولد سوژه اخلاقی آزاد پیشین مدرنتیه است که دموکراسی را در مقام تنها شکل سیاسی مدرن مشروع در غرب برپا می‌کند. با این‌حال، او بر چهره سفید و مردانه و استعمارگر این سوژه نیز دست می‌گذارد که سلسله‌مراتب و طردها و خشونت مطیع‌کننده دموکراسی را در سرتاسر حیات مدرن مجاز دانسته و دوام بخشیده است. از این‌رو، براون نتیجه می‌گیرد که یک ناآزادی آشکار و شاید حتی ضروری در دل دموکراسی باقی می‌ماند که اگر بنا بود رؤیای آزادکردن همه مردم تحقق یابد، شکل دموکراسی را به خود نمی‌گرفت. از این‌رو، براون به ناممکنی آزادی اشاره می‌کند و می‌پرسد: آیا انسان‌ها آزادی می‌خواهند؟ آیا ما می‌خواهیم انسان آزاد باشد؟ او می‌گوید دموکراسی برای بامعنابودن چاره‌ای ندارد جز اینکه بیش از پیش به درون تاروپود قدرت نفوذ کند و درنتیجه باید آزادی را به‌سان غنیمت آن واگذار کند. از این زاویه، دموکراسی هرگز نمی‌تواند به دست بیاید بلکه فقط یک هدف دست‌نیافتنی است، یک پروژه سیاسی ادامه‌دار؛ از این‌رو، براون دموکراسی را همواره ناتمام می‌داند. از سوی دیگر، او نیروی سرمایه را در ساختن و آرایش‌دادن سوژه‌های دموکراتیک برای صورت‌بندی لیبرال دردسرساز می‌داند. او سؤال‌هایی مطرح می‌کند که حتی بعد از اینکه به غلط باور کردیم مردم حکمرانی می‌کنند، پاسخ به آنها بیش از پیش ضروری می‌شود: مردم چگونه حکمرانی می‌‏کنند؟ آیا از طریق انتخاب نمایندگان؟ او به مارکس ارجاع می‌دهد که به ما یادآور می‌شود این واقعا حکمرانی مردم نیست، بلکه تفویض ‏امکان و توانایی حکمرانی‌تان به دیگران است. آیا مستقیم و بی‌واسطه حکمرانی می‌کنیم؟ چگونه؟ اگر شما در اقلیت باشید و ‏اکثریت بر شما حکمرانی کند، آیا همچنان خودتان حکمرانی می‌کنید؟ آیا با قانون‌گذاری حکمرانی می‌کنیم یا با دستور و امر و ‏نهی؟ آیا آنطور که مارکس مد نظر داشت با مالکیت و اداره اشتراکی وسایل تولید می‌توانیم خودمان حکمرانی کنیم؟ حکمرانی ‏مردم به‌راستی به این شیوه تحقق می‌یابد یا از طریق اصول و قوانین پایه‌ای ‏که بر مبنایشان زندگی می‌کنیم؟ به باور براون اکنون وقت شعارهایی نیست که نگاه ما را از قدرت‌های ویرانگر شروط دموکراسی برمی‌گردانند. براون به دنبال عناصر سازنده آستانه‌های حداقلی اشتراک قدرت دموکراتیک است، و اینکه آیا و چرا ما هنوز به دموکراسی باور داریم، آیا این شکل ماندگار برای قرن حاضر است؟ آیا امروزه راهی هست که مردم بتوانند به قدرت‌هایی دسترسی داشته باشند که در خدمت ما باشند؟ آیا هنوز دموکراسی ممکن است؟ براون بر این باور است که اگر ما بتوانیم به پاسخ‌هایی برای این پرسش‌ها برسیم، باز دشوارترین پرسش باقی می‌ماند: «اگر بنا باشد دموکراسی به چیزی بیش از یک جلوه مشروعیت برای وارونه آن بدل شود، چگونه خود دموس می‌تواند قدرت‌هایی را شناسایی کند که باید به طور اشتراکی و همگانی به کار بسته شوند؟».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.