|

عباس پرورده، کارشناس مسائل خاورميانه:

عربستان هم بخواهد با ايران مصالحه کند، آمريكا مانع مي‌شود

زينب اسماعيلي‌سيويري: روز خليج فارس در حالي در ايران نام‌گذاري شده است که پهنه واقعيت اين نام، پر از تنش و چالش است. شايد روزي نيست که از سوي همسايگان عرب خليج فارس، ادعا و سخني عليه همسايه فارس‌زبان آن مطرح نشود؛ بماند که ادعاهايي از نامش تا مالکيت جزايرش درباره اين پهنه آبي مطرح است.آيا کرونا و کاهش چشمگير قيمت نفت مي‌تواند رابطه همسايگان جنوبي خليج فارس را با همسايه شمالي بهبود ببخشد؟ آيا جنگ‌ها و بحران‌هاي نيابتي منطقه به‌واسطه اين مسائل تغييري خواهد کرد؟ اين موضوعات را با عباس پرورده، تحليلگر سياسي جهان عرب و خاورميانه در ميان گذاشتيم. او دانش‌آموخته مطالعات منطقه‌اي از دانشگاه علامه طباطبايي است و موضوعات منطقه را به‌خوبي پيگيري مي‌کند.

به بهانه روز ملي خليج فارس قصد داريم به رابطه ايران با کشورهاي حوزه خليج فارس بپردازيم. به نظر شما رابطه ايران با کشورهاي همسايه در اين منطقه، تغييري کرده است يا هنوز در همان کش‌وقوس‌هاي گذشته به سر مي‌برد؟ به‌طورکلي شيوع کرونا در جهان تا حد زيادي معادلات نظام بين‌الملل را تحت تأثير قرار داده اما نه اينکه کرونا بتواند نظام بين‌الملل را تغيير دهد. همچنين ترور سردار قاسم سليماني نيز تکانه ديگري در روابط ايران و اعراب خليج فارس ايجاد کرد؛ نه از اين جهت که روابط اين کشورها با تهران بهتر يا بدتر شد بلکه از اين جهت که دولت‌هاي حاشيه خليج فارس بيش از گذشته نسبت به شکنندگي امنيت در منطقه آگاه شدند و جدي‌بودن يک خطر احتمالي از رويارويي نظامي ايران و آمريكا در خليج فارس را بيش از پيش احساس کردند. پس به‌عنوان جمع‌بندي مي‌توان گفت روابط ايران با کشورهاي حاشيه خليج فارس تغييري نکرده اما کم‌و‌کيف کش‌وقوس‌ها دچار تحولاتي شده‌اند. همچنين کاهش شديد بهاي نفت و فرسايشي‌شدن جنگ بي‌نتيجه عربستان در يمن ترديدهايي را بين کشورهاي عرب متحد عربستان ايجاد کرده و به نظر مي‌رسد يک دودستگي در ميان کشورهاي حاشيه خليج فارس درباره روابط با ايران به وجود آمده است. آنچه مسلم است، اين است که محور اصلي خصومت‌ها عليه ايران در منطقه، عربستان سعودي است و باقي کشورهاي اين حوزه نقش پيرو را دارند و در واقع بازيگر مستقل به حساب نمي‌آيند. هر زماني که رياض تصميم بگيرد در روابط با تهران تجديدنظر کند، اين دولت‌هاي ضعيف و کشورهاي کوچک هم بلافاصله پيروي خواهند کرد و دشمني با ايران را کنار مي‌گذارند. اما بايد در نظر داشت عربستان هم بخشي از بازي عليه ايران است و بخش پشت‌پرده رفتارهاي عربستان بازيگران فرامنطقه‌اي به‌‌ویژه ايالات متحده است که به سوء‌تفاهم‌ها دامن مي‌زند و از افزايش دشمني ميان کشورهاي منطقه سود مي‌برد. کرونا امکان ارسال برخي کمک‌ها از سوي همسايگان عربي به ايران را ايجاد کرد؛ مثل امارات و... . همين گمانه‌زني‌ها را تقويت کرده که کرونا موجب افزايش رايزني‌ها و بهبود مناسبات ايران-امارات شده است. از ابتداي گفت‌وگو به رابطه ايران و امارات بپردازيم. امارات متحده عربي در اين سال‌ها از يک‌سو رابطه‌اش را به عربستان و در ديگر سو به ايالات متحده آمريكا گره زد که هر‌دو در يک سمت قرار مي‌گيرند. آيا بحراني مثل کرونا يا آنچه در يمن در حال وقوع است، مي‌تواند امارات را از مسيرش بازگرداند و به سمت ايران نزديک کند؟ بخش‌هاي زيادي از پاسخ اين سؤال در پاسخ سؤال نخست نهفته است. همان‌طور که گفته شد، کشورهاي کوچک عرب خليج فارس بازيگران مستقلي نيستند، چون اساسا ظرفيت‌هاي ژئوپلیتیک آنها و معادلات موجود در منطقه اجازه اين کار را به آنها نمي‌دهد. بنابراين به‌صورت جبري آنها به‌سوي امواج بحران‌هايي که از سوي کشورهاي بزرگ‌تر ايجاد مي‌شود، کشيده مي‌شوند. عربستان کشوري است که عموما در اتخاذ رويکردهاي سياست خارجي اين دولت‌ها بسيار تعيين‌کننده است. اين دولت‌ها نسبت به عربستان احساسي دوگانه دارند. از يک‌سو به عربستان احساس تعلق دارند چون هم‌نژاد و هم‌زبان و بزرگ و تا حدي قدرتمند و حمايتگر است و از سوي ديگر از عربستان نفرت دارند؛ چون مي‌خواهد نقش برادر بزرگ‌تر و زورگو را ايفا کند.بنابراين اينکه انتظار داشته باشيم امارات متحده عربي به‌عنوان يک کشور مستقل در روابطش با ايران تصميم‌گيري کند و به‌سوي بهبود روابط برود، انتظاري نامعقول و برخلاف معادلات منطقه‌اي موجود است. اما بايد در نظر داشت همين کشورهاي عرب کوچک که امروز متحد عربستان هستند و عليه ايران، آشکار و پنهان در توطئه‌ها مشارکت مي‌کنند، يک خردورزي سياسي هم دارند و دنبال اين نيستند که همه پل‌ها در روابط با ايران را خراب کنند، چون اين احتمال را مي‌دهند که روزي ورق برگردد و ديگر عربستان سعودي براي حمايت از آنها وجود نداشته باشد، پس بايد يک حداقلي از روابط را با ايران حفظ کنند و اين رفت‌وآمدهاي اقتصادي و گاهي ديپلماتيک با ايران که عموما رسانه‌ها و تحليلگران را دچار اشتباه مي‌کند، ناشي از همين احتیاط‌کاری‌ها است. عربستان سعودي و برادر بزرگ‌تر نيز در اين ميانه با بحران کرونا دست‌وپنجه نرم مي‌کند، از سوي ديگر کاهش قيمت نفت موجب شده جنگ‌افروزي و افزودن تنش‌ها به نفع اين پادشاهي هم نباشد. شما با اين گزاره‌ها موافق هستيد؟ اين وضعيت مي‌تواند به حل‌وفصل مسئله يمن منجر بشود؟ اتفاقاتي مثل شيوع کرونا و کاهش قيمت نفت عموما موضوعاتي مقطعي و گذرا تلقي مي‌شوند و هم عربستان و هم ديگران اين را مي‌دانند. بنابراين باوجود اينکه کشورها را به زحمت مي‌اندازند و کاهش يا تأخيرهايي ايجاد مي‌کنند اما فاکتورهايي نيستند که تغييرات زيربنايي در رويکردهاي کشورها و معادلات بين‌المللي به وجود آورند. ضمن اينکه عربستان بر اين تصور است که اختلافات اساسي و ايدئولوژيک با جمهوري اسلامي ايران دارد و گاهي اين اختلافات تا مرز همه يا هيچ بين دو کشور پيش رفته است. همچنين تعارض منافع صفر و صدي تهران و واشنگتن که مرکز ثقل آن در خليج فارس قرار گرفته، اختلافات رياض و تهران را بسيار پيچيده‌تر کرده و حتي در برخي امور اگر عربستان هم بخواهد با ايران مصالحه کند، آمريكا نقش يک مانع اساسي را خواهد داشت. پس بايد به قضايا منطقي نگاه کرد و اگر روزي دستگاه سياست خارجي خواست چشم‌اندازي براي روابط با کشورهاي منطقه ترسيم کند، تک‌نگري نکند و دنبال پيداکردن راه‌حل براي يک معادله چند‌مجهولي باشد. پس بهبود روابط ايران و عربستان به اين سادگي‌ها قابل حصول نيست و مستلزم تعيين‌تکليف پيش‌نيازهاي زيادي است. همچنين فضاي سياسي داخل ايران و رقابت‌ها بين جريان‌هاي مختلف سياسي هم بر کم‌وکيف تغيير روابط با عربستان تأثيرگذار است.جنگ يمن البته موضوعي تقريبا متفاوت است. روابط عربستان با همسايه جنوبي‌اش تاريخي ديرينه و پرفرازو‌نشيب است که تهاجم عربستان به يمن مانند نوک کوه يخي مي‌ماند که بيشتر اين کوه يخي که ترکيبي از منازعات تاريخي و رقابت‌هاي قوميتي است، نهفته و ناپيداست و به نفع هيچ‌يک از بازيگران منطقه‌اي هم نيست که در چنين منازعاتي وارد شوند؛ چون درگيري‌هايي از اين دست عموما برنده ندارد و بزرگ‌ترين بازندگان آن هم مردم مظلوم يمن خواهند بود. البته شکي وجود ندارد که عربستان دستاورد خاصي جز بدنامي و خسارات مالي و انساني از يمن نخواهد داشت اما بايد در نظر داشت حتي با وجود مصالحه احتمالي بين تهران و رياض، کشمکش‌هاي تاريخي و قوميتي عربستان و يمن پابرجا خواهد بود و در شکل‌هاي ديگري بروز خواهد کرد. ما در حالي اين گفت‌وگو را انجام مي‌دهيم که بسياري کارشناسان معتقدند افزايش تنش بين ايران و آمريكا بيش از قبل احتمال يافته است و منطقه خليج فارس محل وقوع درگيري احتمالي خواهد بود. اگر معادله به اين صورت پيش برود، ما شاهد صحنه‌آرايي جديدي در منطقه خواهيم بود يا نه؟ کدام‌يک از قدرت‌هاي منطقه به ياري ما خواهند شتافت و کدامشان در صف مخالف جا مي‌گيرند؟ افزايش دوباره تنش ميان آمريكا و ايران چندان بعيد نيست، به‌ویژه پس از فشارهاي روزافزون آمريكا در تحريم‌ها و رفتارهاي دور از عقل و سياست تندروهاي کاخ سفيد که اوج آن ترور سردار قاسم سليماني بود، بسياري از ملاحظات احتياطي بين دو کشور از بين رفته و متأسفانه احتمال رويارويي‌هاي نظامي ديگر بيشتر شده است. ضمن اينکه دونالد ترامپ سياست‌مدار قابلي براي هدايت ديپلماسي آمريكا نيست و وزير خارجه‌اش پمپئو هم بيشتر در نقش وزير جنگ قرار دارد تا رئيس دستگاه ديپلماسي. از اين جهت تهران بايد بسيار مراقب رفتارهاي تحريک‌کننده تندروهاي آمريكايي باشد که بعيد نيست براي انحراف افکار عمومي آمريكا از ضعف‌هاي مديريتي ترامپ، درصدد ماجراجويي‌هاي تازه‌اي باشند و بخواهند از ايران به‌عنوان قرباني استفاده کنند. اما اينکه در ميانه درگيري احتمالي با آمريكا کسي به ياري ايران بيايد، هرگز به آن نبايد فکر کرد. چون کشورهايي که با ايران روابط همسايگي يا تجاري دارند، عموما ملاحظات جدي هم در برابر آمريكايي‌ها دارند و نمي‌خواهند ايالات متحده را نسبت به خود بدبين و عصباني کنند. حداکثر کاري که کشورهاي ديگر مثل چين يا روسيه و همسايگان خواهند کرد، اين است که طرفين را توصيه به خويشتن‌داري کنند تا دامنه بحران گسترش نيابد؛ همان کاري که در روزهاي پس از ترور سردار سليماني کردند و حتي حاضر به محکوميت خشک‌وخالي اقدام تروريستي آمريكا هم نشدند. هيچ‌کدام از قدرت‌هاي منطقه مي‌توانند نقش ميانجي را بين تهران- واشنگتن ايفا کنند؟ عمان يا قطر مثلا؟ واقعيت اين است با توجه به خبرهايي که تاکنون از بحث ميانجيگري بين ايران و آمريكا در سال‌هاي اخير منتشر شده، بيشتر از آنکه کشورهاي ذکرشده مثل عمان يا پاکستان ميانجي باشند، نقش ردوبدل‌کننده پيام را داشته‌اند؛ به‌جز ژاپن که واقعا در سال گذشته با سفر مهم شينزو آبه به تهران قصد ميانجيگري داشت که به نتيجه نرسيد. چون ميانجيگري در زماني شکل خواهد گرفت که طرفين مناقشه به يک سطحي از توافق رضايت داشته باشند، اما تهران و واشنگتن به هيچ سطحي از توافق رضايت ندارند و فقط درصدد حذف يکديگر از حوزه‌هاي رقابت هستند. پس گذشته از ظرفيت‌هاي ميانجيگري عمان يا قطر، ظرفيت‌هاي برگزاري يک ميز مذاکره بين ايران و آمريكا همچنان در ابهام قرار دارد و ميانجيگري در چنين شرايطي معنا ندارد. ايران طرح مترقيانه‌اي به نام طرح صلح هرمز مطرح کرد. اما حتي عماني که دوست سنتي ايران به شمار مي‌رود، به اين طرح پاسخ مکتوب نداد. شما علت آن را در چه مي‌دانيد؟ بايد بگويم باز تا حدي پاسخ اين سؤال نيز در پاسخ سؤال قبلي قابل‌ردیابی است. اگر کشوري مي‌خواهد يک طرح صلح يا توافق ارائه کند و هدفش خروج از منازعه است، اول بايد ملاحظات اين طرح را هم در داخل کشور خود و هم بيرون از مرزها به‌ویژه هم‌جوار با بازيگران مرتبط ديگر پيمايش اوليه کند و تمهيدات اوليه‌اي را با ارسال ميانجي يا فرستاده‌هاي ويژه مهيا کند تا طرح صلح در يک بستر قابل‌پذیرش اعلام شود. در غير اين صورت اينکه کشوري به ناگهان و خلق‌الساعه از يک طرح صلح رونمايي کند، اگر قدرت ژئوپلیتیک لازم براي اقناع و پذيرش سايرين را در خود نداشته باشد، معمولا کسي زير بار چنين طرح صلحي نخواهد رفت؛ مگر آنکه چنين طرح‌هايي بيشتر نقش تبليغاتي و ديپلماسي عمومي داشته و براي خلع سلاح طرف مقابل کارايي داشته باشد اما چندان به صلح منجر نخواهد شد. حال درباره اينکه حتي عمان هم به اين طرح واکنشي نشان نداد، بايد گفت اصلا تأييد عمان درباره اين طرح چه مشکلي را حل مي‌کرد. فرضا اگر مسقط اعلام مي‌کرد که از اين طرح حمايت مي‌کند، عربستان و آمريكا هم بلافاصله تمکين مي‌کردند و به طرح صلح مي‌پيوستند؟ بنابراين تجربه نشان داده براي ارائه طرح صلح بهتر است ابتدا مقدمه‌چيني‌هايي انجام گيرد تا بتوان انتظار معقولي از رسيدن به توافق داشت. به‌ویژه با کاهش شديد بهاي نفت که مهم‌ترين منبع درآمد اعراب خليج فارس است و سياست‌هاي ايران‌ستيزانه افراطي تيم دونالد ترامپ.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.