احترام و آتوریته شخص بزرگتر
علی ورامینی
در نوشته پیشین این ستون درباره یکی از سخنان کلیشهای در فرهنگمان گفتم و اینکه بعضی سخنان بیآنکه در سنجه عقلانیت و اخلاق قرار بگیرند، پیشاپیش سخنی مقدس پنداشته میشوند و هیچکس جرئت چونوچراکردن در آن را به خود نمیدهد. در فرهنگ ما و احتمالا همه فرهنگها بیشمار از این سخنان و باورها وجود دارد و ایکاش هر کسی که دستش میرسد یک یا چندتایی از اینها را با عیار اخلاق و عقلانیت امروزی میسنجید؛ بلکه رفتهرفته باورهای مبتنیبر این دو جایگزین باورهایی شوند که زیست خوب و خوش انسانها را در کنار یکدیگر دچار اخلال میکنند. اما پرسش دیگری که مدتی است ذهنم را درگیر کرده، نسبت میان احترام و آتوریته است. آتوریتههای زیادی را در رابطه میان آدمها میتوان برشمرد؛ از آتوریته استاد و شاگرد گرفته تا رئیس و مرئوس و الخ. اینکه چرا در هرکدام از این رابطهها فرد صاحب آتوریته مورد احترام طرف مقابل قرار میگیرد سهل و ممتنع است. هرکدام، هم جواب سطحی دارد و هم جواب پیچیده. در این مجال نمیتوان به تمامی اینها کار داشت و حتی اشارتی کرد. یکی از مهمترینِ اینها آتوریته شخص بزرگتر است. همیشه به ما گفتهاند کسی که سن بیشتری دارد باید از احترام بیشتری برخوردار شود. این باور چقدر با اخلاق و عقلانیت سازگار است؟ برای سنجش این باور ابتدا باید نکتهای را از فلسفه اخلاق گفت. میدانیم که فیلسوفان اخلاق هرکدام فضلیتهایی را احصا کردهاند؛ از افلاطون گرفته تا فیلسوفان قرن بیستم. طبیعی است که هرکدام چند فضیلت را واقعا فضیلت میدانند. در این میان فضیلتبودن یا نبودن «ادب» همیشه محل نزاع بوده و هست. بحث مطول و پیچیدهای است. من فرض میگیرم که ادب فضیلت است و در میان نظر عالمان اخلاق تعریف «مصطفی ملکیان» از ادب را بهترین تعریفی که تا به حال شنیدهام میدانم. او معتقد است که «ادب يعني اعتنا به حضور ديگری». با ذکر این مقدمه، اگر احترام را هم ذیل فضیلت ادب بدانیم، این سؤال مطرح میشود که چرا کسی به صرف داشتن سن بالاتر باید نسبت به کوچکتر از احترام و اعتنای بیشتری برخوردار شود؟ البته ما اخلاقا باید به دو نکته توجه کنیم؛ اول اینکه قدرشناس کسانی باشیم که برای ما زحمت کشیدهاند. طبیعی است که این افراد معمولا والدین و کسان دیگری بودهاند که به لحاظ سنی از ما بزرگترند. همچنین انسانها هرچه بیشتر پا به سن میگذارند به لحاظ جسمی و در بعضی مواقع ذهنی ضعیفتر میشوند. اخلاق در اینجا هم حکم میکند که این افراد بیشتر مورد توجه و کمک قرار گیرند و مضاف بر دیگرانی که قویترند مشمول اخلاقیزیستن ما شوند. این دو اما هیچکدام به نفع این رأی کلی نیست که هرکه بزرگتر باشد باید از احترام بیشتری برخوردار شود. عالمانِ روان معتقدند آدمی خیلیخیلی زودتر از آنچه که فهم عرفی گمان میکند شخص (person) میشود. آنها تأکید میکنند که هرگز در حضور کودک دوسالهتان رفتاری نکنید که در حضور آدم بالغی آن رفتار را انجام نمیدهید، چراکه این کودک شخص است، میفهمد و درواقع باید در برابرش ادب داشت، به او اعتنا کرد و احترام گذاشت. وقتی در برابر کودک دوساله باید چنین بود، به طریق اولی در برابر دیگر سنها هم فارغ از تفاوت سنیای که با آنها داریم همین کار را باید انجام دهیم. الان باید دیگر واضح باشد که این یادداشت میخواهد بگوید که آدمی رفتار مؤدبانه را در همه رابطههایش فارغ از تفاوت سنیای که با طرف مقابل دارد باید رعایت کند و به هر انسانی به مثابه انسانبودنش احترام بگذارد و حتی در گامهای بعدی به تمام موجودات و هستی. تالی فاسد این گزاره که هرچه سن بیشتر باشد در یک رابطه، طرف مسنتر بیشتر مستحق ادب و احترام است همین است که فرد بزرگتر خود را محق میداند تا با کوچکتر از خود هر رفتاری داشته باشد؛ رفتاری که احتمالا بیشتر ما در هر دو طرف ماجرا کم تجربه نکردهایم. ما باید تمرین کنیم که رفتارمان مبتنیبر ادب و احترام در برابر هر دیگریای فارغ از رابطه و نسبتی که با او داریم باشد. اگر این ادب از سر آتوریتهای باشد دیگر ریا نام دارد که از قضا رذیلت است و نه فضیلت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.