روايت ترور شهيد آيتالله مرتضي مطهري
دقايقي پس از جلسه «متاع»
شرق: ترور آيتالله شهيد مرتضي مطهري دقيقا پس از جلسه جمعيت «متاع» در شامگاه 11ارديبهشت 58 رخ داد. جمعيت متاع مخفف «مکتب تربيتي اجتماعي عملي» است؛ جمعيتي که فعاليت غيرعلني داشت و براي مسائل اجتماعي تشکيل شده بود و شکل سياسي نداشت؛ بااينحال رنگورويي مذهبي داشت. از اعضاي اين گروه ميتوان به مهدي بازرگان، يدالله سحابي، عزتالله سحابي، ابراهيم يزدي، مرتضي مطهري، غلامرضا سعيدي، احمد آرام، مهدي حائرييزدي، علي ترخاني، مصطفي کتيرايي و عباس تاج اشاره کرد. ازجمله کارهاي بيسروصداي اين جمعيت بنيادگذاري مؤسسههايي مانند شرکت سهامي انتشار، شرکت قلم، انجمن اسلامي مهندسان، انجمن اسلامي پزشکان و انجمن اسلامي معلمين بود. اين جمعيت از سال۱۳۳۱ تا ۱۳۵۶ و اوايل ۱۳۵۷ که فعاليتهاي سياسي اوج گرفته بود، به صورت مرتب به تشکيل جلسه ميپرداخت؛ تا اينکه به دليل نبود فرصت کافي رفتهرفته اين جلسهها متوقف شدند. پس از انقلاب نخستين جلسه اين جمعيت در ۱۱ ارديبهشت ۱۳۵۸ در خانه دکتر عزتالله سحابي برگزار شد که در يک مجموعه آپارتماني در نزديکي پارک امينالدوله بود. جلسه به صورت عادي برگزار شد و پس از صرف شام حدود ساعت ۱۰:۴۰ شب جلسه به
پايان رسيد و دقيقا پس از همين جلسه بود که تعدادي از اعضاي گروه فرقان آيتالله مطهري را به شهادت رساندند.
جزئيات ترور
شرح ماوقع به اين شکل است که در آن شب تيمي سهنفره شامل بصيري، نيكنام و وفا قاضيزاده مقابل منزل شهيد مطهري در خيابان دولت توقف کردند. قرار بود نقشه اوليه ترور همانجا اجرا شود؛ اما وضعيت شلوغ منطقه مانع کار شده بود. آنها خودروي شهيد مطهري را تعقيب کردند و احتمالا راننده خيابان شريعتي را به سمت پل سيدخندان كنوني آمده بود و بعد از عبور از خيابان سهروردي به ميدان هفتتير رسيد و با گذر از خيابان مفتح به سمت ميدان كنوني سپاه رفته بود. بعد از آن هم وارد خيابان فخرآباد شده بود تا به منزل مرحوم دکتر يدالله سحابي برسد. جلسه آن شب برخلاف آنچه تصور ميشود، جلسه شوراي انقلاب نبود؛ بلكه جلسه مؤسسه متاع بود. خودروي اعضاي فرقان در ضلع مقابل خيابان پارك شده بود. قاتل يعني محمدعلي بصيري هم پشت ديوار منزل دکتر سحابي كمين كرده و منتظر شهيد مطهري بود. ظاهرا نفر ديگري يعني حميد نيكنام هم سر كوچه كشيك ميداد. كارشناسان وقت باور داشتند که چنين شرايطي معلول شناسايي مناسب منطقه بوده است؛ ضمنا عاملان ترور، چراغي را كه ساكنان محل در پارك امينالدوله براي روشنايي و امنيت محله گذاشته بودند، خاموش كرده بودند و با استفاده از تاريكي شب
موفق به چنين كاري شدند. ساعت حدود 10:40 شب جلسه و نيز شام میهمانان تمام شد و شهيد مطهري عزم منزل كرد. ظاهرا قرار بر اين شد كه با خودروي آقاي ترخاني به شميران -منزل شخصي خود- برود. خودروی ترخاني سر كوچه پارك شده بود. دکتر يدالله سحابي و مهندس عزتالله سحابي شهيد مطهري را بدرقه كردند تا اينكه شهيد مطهري به سر كوچه رسيد. ظاهرا در اين هنگام بصيري به شهيد مطهري نزديك شد و او را به نام صدا كرد و پس از برگشتن آيتالله مطهري گلولهاي به زير گوش او شليك کرد كه از ابروي چپش خارج شد. بصيري پس از اين اقدام، ظاهرا از طريق يك كوچه فرار کرد و خود را به اتومبيل پيكان استيشنشان رساند و با دو نفر ديگر به سمت شرق تهران متواري شدند. در اينجا گويا دكتر يدالله سحابي كه ظاهرا در چندقدمي مشغول قدمزدن بود، بلافاصله خود را به شهيد مطهري رساند و او را با اتومبيل آقاي ترخاني به بيمارستان طرفه بردند. حال شهيد مطهري در لحظات اوليه وخيم گزارش شد. اينگونه بود كه بعد از القاي يك شوك الكتريكي به اين نتيجه ميرسند كه آيتالله مطهري دار فاني را وداع گفته است.
فرداي ترور
خبر همان شب پخش نشد؛ ولي صبح، راديو اين خبر را به اطلاع عموم رساند. ساعت يك نيمهشب، فردي با روزنامههاي اطلاعات و آيندگان تماس گرفت و ادعا كرد که گروه فرقان، رئيس شوراي انقلاب يعني آيتالله مرتضي مطهري را كشته است و در ادامه تعدادي ديگر از شخصيتهاي اجتماعي و سياسي را هم خواهد كشت. همچنين اطلاعيهاي از گروه فرقان در محل ترور كشف شد. بعد از ترور و مسجلشدن شهادت تصميم گرفته شد كه موضوع به منزل ايشان منتقل نشود. بههمینخاطر، دکتر سحابي با همسر شهيد مطهري تماس گرفت و گفت كه آقاي مطهري امشب به منزل نميآيند. همسر استاد مطهري با نگراني سؤال ميكند كه «ايشان اگر ميخواستند، خودشان تماس ميگرفتند. چرا شما تماس گرفتهايد؟ مگر ترور شدهاند؟» و سحابي از اصابت تير به كتف ايشان سخن گفت.
روايت حميدرضا نقاشيان از چگونگي ترور
حميدرضا نقاشيان، از انقلابيهاي قديمي، در گفتوگو با نشريه «يادآور» در سال 88 ترور آيتالله مطهري را اينگونه بيان ميکند: «ترور مرحوم آقاي مطهري از جنبههاي ديگري هم قابل بررسي است. عمده افرادي که به دست گروه فرقان ترور شدند، برنامه روزمره منظم و آشکاري داشتند و پيداکردن آنها کار سختي نبود؛ اما درباره شهيد مطهري، با توجه به اينکه جلسات شوراي انقلاب مخفيانه برگزار ميشدند و کسي از ساعت و محل برگزاري آنها خبر نداشت، اطلاع فرقان از جلسه آن شب بسيار سؤالبرانگيز است. جلسات شوراي انقلاب در منزل آقاي دکتر سحابي تشکيل نميشد. اعضاي نهضت آزادي يعني مهندس مهدي بازرگان، ابراهيم يزدي، يدالله سحابي، احمد صدر حاجسيدجوادي و عزتالله سحابي با آقاي مطهري رابطه بسيار صميمانهاي داشتند و از سالها قبل با هم در فعاليتهاي مشترکي ازجمله برگزاري جلسات انجمن اسلامي حسينيه ارشاد هم به اتفاق مرحوم محمد همايون و ناصر ميناچي مشارکت داشتند و آقاي مطهري براي اداره امور آنجا غالبا با آنها مشورت ميکرد. بههميندليل بعد از انقلاب هم رابطه داشتند و چنانچه ميخواستند مشورتي بکنند يا گلايهاي را مطرح کنند، از طريق برگزاري جلسه با
آقاي مطهري اين کار را ميکردند و شايد بخش اعظم اعضاي دولت موقت با مشورت ايشان انتخاب شدند. اساسا انتخاب مهندس بازرگان به نخستوزيري هم به پيشنهاد ايشان بود. البته ديگران هم بودند؛ ولي آقاي مطهري نقش اساسي داشتند؛ بههميندليل طبيعي بود که آقاي مطهري و اين آقايان جلساتي داشته باشند؛ ولي جلسات شوراي انقلاب هيچ وقت در منزل دکتر سحابي تشکيل نشد. جلسهاي که آن شب در منزل آقاي سحابي در پشت مجلس تشکيل شد، نوعي جلسه هماهنگي و مشورت بود.
روايت عطريانفر از بازجويي عوامل ترور
محمد عطريانفر درباره روند بازجويي از اعضاي فرقان سالها قبل به «شهروند امروز» گفته بود: «در طول بازجوييها، تعدادي از بچههاي فرقان درباره عملكرد غلط خودشان به پايان خط رسيده بودند و با بچههاي بازجو همكاري ميكردند؛ بهویژه بعد از ماجراي بازداشت و تسليمشدن آقاي گودرزي. يكي از بچههايي كه با گروه بازجويي همكاري ميكرد و حتي اجازه پيدا كرده بود كه شبها به خانه برود، فردي به نام نيكنام بود كه برادرش هم بازداشت شده بود. برادر او در آستانه آزادي بود و حتي يكي از مسئولان وقت هم به دليل اينكه سرنخ يا اتهامي جدي متوجه او نيست، تماس گرفته و با توجه به مذهبيبودن خانواده آنها، خواستار آزادي او شده بود؛ اما برادر اين فرد كه با بازجوها همكاري ميكرد، تأكيد داشت كه برادرش آزاد نشود و ميگفت او سرنخهاي خوبي دارد، آزادش نكنيد. فشارهاي برادر، باعث شد كه او را آزاد نكنند. با توجه به اينكه قاتل آقاي مطهري معلوم نشده بود و شخصيت اين فرد هم با ابهاماتي همراه بود، بچهها حدس زدند كه چه بسا او قاتل شهید مطهري باشد؛ اما ابهام تا زمان دستگيري اكبر گودرزي همچنان بر پرونده فرقان سايه افكنده بود تا اينكه با بازداشت گودرزي،
او اعتراف كرد... . من شنيدم كه آن فرد ضجه ميزده و ميخواسته است كه زودتر به قصاص عملش برسد و معتقد بوده كه اين تنها راه پاكشدن اوست. حتي من شنيدهام كه همسر آقاي مطهري تحت تأثير اين فضاها شبي كه ميخواستند قاتل آقاي مطهري را اعدام كنند، متأثر بودند و گفتهاند كه من به سهم خودم از حقم ميگذرم و رضايت ميدهم؛ اما مطهري فقط متعلق به من نبوده است».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.