|

آخرین جدای و خیزش آن نیروی اسطوره‌ای

عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب

آخرین فیلم مجموعه جنگ ستارگان؛ یعنی خیزش اسکای واکر محصول 2019 و به کارگردانی جی‌جی آبرامز، فیلمی جذاب و با داستانی زیبا و تأثیرگذار بود. به گمانم این فیلم با فروش خیره‌کننده 1.058 میلیارد دلار، شاید یکی از بهترین فیلم‌های این مجموعه به شمار می‌آید. اما فیلم خیزش اسکای واکر صرفا یک فیلم علمی‌- تخیلی نیست، بلکه بیشتر از اینکه مفتون جلوه‌های فراتر از علم این مجموعه شویم (جلوه‌هایی که به‌نوعی در تمام فیلم‌های علمی‌- تخیلی مشترک است)، این فیلم مملو از عناصر اسطوره‌شناختی است. درواقع بدون آشنایی با اسطوره‌ها و تنفس در فضای آنها درک این فیلم کامل نخواهد بود. به سخن دیگر، امتیاز سری فیلم‌های جنگ ستارگان، به‌خصوص همین قسمت آخر، ترکیب علم و اسطوره و فراعلم در یک فیلم با درامی پرکشش و جذاب است. ازاین‌رو شاید بتوان یک زیرگروه جدید در ژانر علمی‌- تخیلی ایجاد كرد که سینما در ترکیب با علم، به اسطوره‌ها جانی دوباره می‌بخشد. جادو موضوعی مربوط به اسطوره‌ها و افسانه‌ها بوده است. اما حالا علم بیش از پیش دارد شبیه جادو می‌شود. چنین مشابهتی حتما اسطوره‌های خاص خود را خواهد داشت. دنیای آینده جهان خیزش اسطوره‌ها در سایه پیشرفت خیره‌کننده علم و تکنولوژی است. فیلم‌هایی که به ترکیب جادو و علم می‌پردازند و می‌توانند استادانه در مرز این دو حرکت کنند، دیدی عمیق به انسان برای نگاه به آینده و حرکت به سوی این جهان جدید خواهند بخشید.
فیلم خیزش اسکای واکر در ادامه سایر فیلم‌های این گروه، نمونه‌ای از ترکیب اسطوره و علم است. داستان را باید از فیلم قبلی دنبال کرد؛ وقتی دختری بی‌نام‌و‌نشان ناگهان در توفان حوادث این کهکشان دور قرار گرفته و با گروه مقاومت به فرماندهی لیا اورگانا آشنا می‌شود؛ گروهی که زیر حملات خردکننده محفل یکم رو به نابودی است و تنها امیدشان به لوک اسکای واکر است که پس از یک ناامیدی همه‌چیز را رها کرده و به گوشه‌ای از کهکشان رفته است. در مجموعه‌های قبلی (نیرو برمی‌خیزد و آخرین جدای) می‌بینیم که ری در نهایت او را پیدا می‌کند. لوک اسکای واکر به معبدی بسیار قدیمی متعلق به جدای‌ها پناه برده تا در آنجا بمیرد. پس از کشمکش‌های بسیار در نهایت ری می‌تواند او را مجاب کند تا به گروه مقاومت بپیوندد. اما همین حضور ری در آن معبد قدیمی سبب نوعی چالش درونی برای وی می‌شود؛ چالشی که روح جدای‌ها را در او زنده می‌کند. در ادامه لوک اسکای واکر به کمک گروه مقاومت می‌شتابد؛ کمکی که منجر به مرگ لوک و نجات گروه مقاومت می‌شود. از اینجا به‌بعد داستان ری به‌عنوان آخرین جدای است که باید کهکشان را نجات دهد و از همین‌جا نیز این فیلم آغاز می‌شود. جدای خود یک مفهوم اسطوره‌ای است. جدای توان خود را از وجه روشن نیرو کسب می‌کند. نیرو یک‌جور توان حیاتی کل کیهان است؛ چیزی که به همه‌چیز معنا می‌دهد. معنای همه‌چیز در دست نیروست. بنابراين اگر بتوان به این نیرو دست یافت، در آن صورت می‌توان کنترل اشیا را نیز در دست گرفت، روابط پنهان کیهان را درک کرد و یک تعادل را به جهان بازگرداند. کسی که به این حد از توانایی برسد، جدای نام دارد. جدای با حفظ تعادل سعی در جلوگیری از تخریب کیهان توسط وجه تاریک نیرو دارد؛ وجهی که هم بسیار قدرتمند است و هم پیروان بسیاری دارد. همان‌طور که می‌بینیم، زیربنای جنگ ستارگان همان ثنویت آشنای خیر و شر است. شاید آسان‌ترین اسطوره برای بیان یک درام داستانی همین مفهوم خیر و شر و در مقابل هم قراردادن آنها باشد. چیزی که مثلا در ارباب حلقه‌ها و بسیاری از فانتزی‌های مشهور دیگر هم می‌بینیم. انگار خطی میان خوبی و بدی، روشنی و تاریکی و زشتی و زیبایی وجود داشته و از امتزاج آنها جلوگیری می‌کند. هرچند قهرمانان داستان همانند ری در این قسمت جنگ ستارگان در تعارضی شدید بین این دو وجه نیرو در نوسان هستند. سری جنگ ستارگان این تضاد را به عمق کهکشان برده و با انبوهی از قهرمانان که هر یک شکل و طرز فکری متفاوت دارند به نمایش می‌گذارد.
در شخصیت‌های داستانی نیز می‌توان جنبه‌های اسطوره‌ای را به‌ خوبی مشاهده کرد که شاید مهم‌ترین آنها استاد یودا باشد؛ کسی که با وجود ظاهر عجیب و سخن‌گفتن ناملموسش بزرگ‌ترین جدای تمام دوران‌هاست. در فرصتی دیگر و زمان معرفی سریال جدید ماندالورین به شخصیت استاد یودا نیز خواهیم پرداخت. همان‌طور که گفته شد، گرچه وجوه اساطیری در این رشته فیلم‌ها بسیار غالب است، اما این فیلم‌ها جزء رده علمی‌- تخیلی قرار می‌گیرند. سفرهای فضایی، امکاناتی مانند ترانسپورت، عبور از سرعت نور، همه و همه موضوعات موردعلاقه در فیلم‌های علمی‌- تخیلی فضایی هستند. اما نکته مهم‌تر شاید باید تحت عنوان زیست‌شناسی فیلم‌های علمی‌- تخیلی رده‌بندی شود. جنگ ستارگان مجموعه بسیار متنوعی از سیارات با امکانات مختلف زیستن همراه با موجوداتی بسیار متفاوت به ما معرفی می‌کند. انسان‌ها فقط یکی از این موجودات آگاه در گستره کهکشان محسوب می‌شوند. ما نه‌تنها جانداران مختلفی می‌بینیم، بلکه با موجوداتی آشنا می‌شویم که در اوج آگاهی بوده، ولی جزء انسان‌ها دسته‌بندی نمی‌شوند. شاید مهم‌ترین آنها همین استاد یودا باشد؛ جانداری با شکلی غریب و جثه‌ای کوچک و زبانی شعرگونه که در نهایت توانایی و اوج آگاهی به‌سر برده و بیشتر از هر کسی در عمق بنیادهای کیهان غوطه خورده است. اینکه آگاهی مختص گونه انسان نیست و می‌تواند به شکلی غیرقابل باور در سرتاسر کائنات گسترده باشد، یکی از نکات مهم این مجموعه است. این‌گونه فیلم‌ها ارزش‌هایی چندگانه دارند. اولا تخیل انسان را به‌شدت تحریک كرده و می‌توانند مبدع خلاقیت‌های جدید در عرصه علم شوند. ثانیا می‌توانند یکی از جهان‌های ممکن در آینده ما را به تصویر بکشند. در نهایت در چنین فیلم‌هایی، سینما به‌عنوان شکلی جدید از معرفت و به صورتي يگانه علم و جادو و اسطوره را با هم یکی می‌كند. من که طرفدار مجموعه جنگ ستارگانم و شما را هم به دیدن این قسمت جدید دعوت می‌کنم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.