جستوجوي بيپايان زندگي
به دنبال نشانههاي حيات در فراخورشيديهاي نزديك به خورشيد
پوريا ناظمي
شاید برای جمع کثیری از دانشمندان و بهخصوص آنها که دل در گرو دنیای فراخورشیدیها و سیاراتی دارند که در گوشه و کنار عالم ما پراکنده شده و به دور ستارهای غیر از خورشید ما میگردند، چیزی هیجانانگیزتر و نفسگیرتر از آن نباشد که روزی بتوانند تصویر مستقیمی این دنیاها را ببینند، جو آنها را بررسی کرده یا از سطح آنها نقشهبرداری کنند. چنین مشاهدهای اما کار آسانی نیست. تاکنون بیش از چهار هزار دنیای دوردست را شناخته و کشف کردهایم، اما همه آنها را به واسطه تأثیری که بر محیط اطرافشان داشتهاند، یافتهایم و عمده آنها آنقدر از ما دور و کمسو هستند که حتی تیزبینترین چشمان زمینی نیز نمیتواند آنها را به دام بیندازد. به همین دلیل هم امید ما به دنیاهای فراخورشیدی نزدیکتر به خورشید معطوف است و چه دنیایی نزدیکتر از آنهایی که به دور همسایه کیهانی ما، کوتوله سرخ و کمسوی پروکسیما قنطورس در حال چرخش هستند.
همسایه ستارهای ما تنها 4.2 سال نوری با ما فاصله دارد. در سال ۲۰۱۶ ستارهشنان توانستند وجود سیارهای فراخورشیدی را در اطراف این ستاره کشف کنند. سیارهای که به نام پروکسیما b معروف شد، هر ۱۱ روز یکبار به دور ستاره مادر میچرخید و همین نزدیکی فاصلهاش به پروکسیما آن را از فهرست نامزدهای مناسب عکاسی خارج میکرد.
در سال ۲۰۱۹ بود که دانشمندان اگرچه با شک و تردیدی از وجود احتمالی سیاره پروکسیما c خبر دادند. شواهد وجود این سیاره غیرقطعی بود و هنوز هم دانشمندان درباره وجود آن اختلافنظر دارند، اما اگر واقعا پروکسیما c آنگونه که دانشمندان حدس میزنند، وجود داشته باشد، حدس زده میشود که چندین برابر زمین جرم داشته باشد و اصطلاحا در رده ابَرزمینها یا نپتونَکها قرار دارد. همین محاسبات بیان میکند که این سیاره ستاره مادر در مداری به شعاع یک و نیم برابر فاصله زمین تا خورشید دور میزند.
این ویژگیها است که این دنیای احتمالی را در رده وسوسهانگیزترین اهداف برای عکاسی از دنیایی بیگانه قرار میدهد. حال در مقالهای که برای انتشار در ژورنال نجوم و اخترفیزیک پذیرفته شده است، ستارهشناسان اعلام کردهاند که شاید -و تنها شاید- توانسته باشند برای اولینبار نیمنگاهی به این دنیا انداخته و آن را ثبت کرده باشند. رهبر این تحقیقات «رافائل گراتون» از رصدخانه نجومی پادوا در ایتالیا است. او درباره این سیاره میگوید: «این ستاره هدف بالقوه جذابی است. نهتنها پروکسیما ستاره کمفروغ و سردی است که فاصله مداری این سیاره با ستاره مادرش به اندازهای زیاد هست که آن را در رده نامزدهای منطقی چنین تصویربرداریاي قرار دهد». برای نخستینبار سال گذشته بود که «ماریو داماسو» از رصدخانه نجومی تورین ایتالیا که نویسنده ارشد مقاله کشف احتمالی پروکسیما c نیز بود به «گراتون» درباره احتمال تصویربرداری از این سیاره خبر داده بود. «داماسو» و همکارانش احتمال وجود پروکسیما c را بر مبنای لرزش اندک مرکز جرم ستاره پروکسیما بیان کردند. این لرزش احتمالا به دلیل وجود جرمی در مداری این سیاره است که در هنگام گرانش اندکی مرکز گرانش ستاره را
جابهجا میکند. برای تأیید این یافته باید مدتی طولانی (بسته به مدار سیاره احتمالی) ستاره را زیر نظر داشت و مطمئن شد که اختلال جرمی رصدشده اثر نوفه نیست، بلکه در اثر گرانشی است که جسمی واقعی به ستاره وارد میکند. این روندی است که ممکن است سالها به طول بینجامد. به همین دلیل هم تیم کشف سیاره به محض اینکه مقاله آنها برای انتشار پذیرفته شد «گراتون» را در جریان قرار دادند و پیشنهاد کردند که آنها با بررسی دادههای ابزار SPHERE در رصدخانه بسيار بزرگ يا VLT ببينند که آیا نشانهای از این سیاره بهطور مستقیم در این مجموعه وجود دارد یا نه؟
این پروژهای بود که تیم «گراتون» حاضر نبود به راحتی از کنار آن عبور کند. آنها شروع به بررسی دادههای SPHERE کردند و حالا به نظر میرسد در بین این دادهها تصویر این سیاره مشاهده شده است. برای این کار آنها در این مجموعه دادهها بر محلی که مطابق محاسبات باید پروکسیما c حضور میداشت، تمرکز کرده و با در نظر گرفتن جدایی زاویهای بین پروکسیما و پروکسیما c مجموعهای از تصاویر و دادههایی را که مربوط به محل این ستاره و محل احتمالی این سیاره بود استخراج کردند. بررسی دقیقتر این تصاویر نشان داد که در این مجموعه دادهها که در طول چندین سال رصد مداوم گردآوری شده است، ۱۹ مورد احتمالی از آشکارسازی احتمالی این سیاره وجود دارد. حداقل یکی از این موارد برای دانشمندان به شدت مورد توجه قرار گرفته است و دلیل آن هم این است که این جرم، حداقل ششبار پرنورتر از نوفههای تصویر است. به گفته «امیلی ریکمن»، یکی از محققان این پروژه: «احتمال بسیار اندکی وجود دارد که این گزینه، حاصل خطای ابزار باشد. اگر اعتبار این کشف تأیید شود، مسائل تازه و جالب توجهی را برای دانشمندان مطرح میکند». بر این اساس این سیاره باید هفتبرابر زمین جرم
داشته باشد که آن را فراتر از طبقه ابَرزمینها جای میدهد. به گفته «سارا سیگر»: «اگر این دادهها درست باشد این سیاره در رده نپتونَکها قرار میگیرد، اما در عین حال درخشش این سیاره بین ۱۰ تا ۱۰۰ برابر آن چیزی است که جرم آن بیان میکند». بدین ترتیب اگر این دادهها و مشاهدات تأیید شود، دلیل این درخشش بالاتر از حد رایج ممکن است به قرصی از غبار یا ساختار حلقههای عظیمی دراطراف این سیاره بازگردد که ممکن است سه تا چهار برابر وسعت حلقههای زحل در منظومه شمسی وسعت داشته باشند. البته همین موضوع هم باعث شده است که برخی به این یافتهها با شک نگاه کنند. به گفته «بروس مکینتاش» از دانشگاه استنفورد: «در حالی که وسعت عالمی که در آن زندگی میکنیم به حدی است که ممکن است چنین سیارهای با جرم کمتر از نپتون، ولی با حلقههایی عظیمتر از زحل در آن شکل بگیرند، اما اینکه اولین سیارهای که عکس آن را میگیریم چنین مورد استثنایی باشد، خیلی بعید است».
تأیید این مشاهده احتمالی سیارهای فراخورشیدی موضوعی بود که در شرایط عادی جمع کثیری از دانشمندان را برای راستیآزمایی آن به کار وامیداشت، اما به خاطر شرایطی که همهگیری کرونا ایجاد کرده است، روند تحقیق دوباره و بازبینی این دادهها با تأخیر صورت خواهد گرفت. تا زمانی که تحقیقات بیشتر صورت گرفته و این یافته را تأیید یا آن را رد کند ما در شرایط تعلیق قرار داریم. شرایطی که بر مبنای آن شاید توانسته باشیم برای اولینبار نگاهی به سیارهای فراخورشیدی بیندازیم. شاید هم این خوشبینی بیش از اندازه باشد. اما فارغ از اینکه این کشف تأیید شود یا نه ما در تلاش برای ثبت چنین اجرامی هستیم. نسل تازه ابزارهای رصدی مستقر بر زمین و در فضا و بهخصوص رصدخانه فضایی جیمز وب، امکانات دانشمندان برای به دام انداختن مستقیم فراخورشیدیها را بیش از پیش افزایش میدهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.