فلسفه علم، اپیدمیولوژی و کرونا
الکس برادبنت. ترجمه: علیرضا منجمی. عضو هیئتعلمی گروه فلسفه علم پژوهشگاه علوم انسانی حمیدرضا نمازی.عضو هیئتعلمی گروه اخلاق پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران
«الکس برادبنت» استاد فلسفه در دانشگاه ژوهانسبورگ است. حوزه پژوهشی او فلسفه علم (علیت، تبیین و پیشبینی) است و در فلسفه اپیدمیولوژی مرجعیت دارد. اپیدمیولوژی، علم مطالعه سلامت جمعیت با بهرهگیری از پژوهشهای آماری-مقایسهای در گروههای مختلف است که در سیاستگذاری سلامت و پزشکی نقشی جدی ایفا میکند، اما بهندرت در گستره پژوهش ژرف فلسفی قرار گرفته است. برادبنت اولین کتاب در زمینه فلسفه اپیدمیولوژی را نوشته است. در همهگیری کرونا که اپیدمیولوژی به صدر اخبار راه یافته است و همه از میزان ابتلا، شیوع و مرگومیر پرسوجو میکنند، تأملات یک فیلسوف اپیدمیولوژی خواندنی است.
فلسفه در میانه بحران کرونا چه حرفی برای گفتن دارد؟ این سؤالی است که ذهن بسیاری از فیلسوفان را این روزها مشغول کرده است. پاسخ به این سؤال، دشوار است و البته این امر، دغدغهای است که درباره بسیاری از رشتههای دانشگاهی دیگر، حتی علوم سخت و رشتههای کاربردی همچون اقتصاد نیز وجود دارد. با آنکه از فیزیکدانان و اقتصاددانان چنین انتظاری نیست، از فیلسوفان انتظار میرود بتوانند به این پرسش پاسخ دهند، بااینحال، بسیاری از ما پاسخی که برای خودمان قانعکننده باشد، نداریم. من در این دوره پارهای از نظراتم را منتشر کرده و چند مصاحبه هم انجام دادهام. در جریانم که معدودی از فیلسوفان دیگر نیز چنین کردهاند، بااینحال، فیلسوفانی را میشناسم که در مواقعی بحرانی مثل همهگیری اخیر، از «بیفایده بودن» فلسفه دم میزنند. این روزها، نظر تخصصی یک دانشمند رایانه را دیدم [که در تلاش برای اظهارنظر درباره بحران کرونا] صرفا به توضیح ماهیت رشدنمایی (exponential growth) بسنده کرده بود؛ مفهومی که همه ما در آموزش ریاضیات پایه با آن آشنا شدهایم و هرکس علاقهمند به محاسبه نرخ سود مرکب باشد (بهعنوان مثال در فرایند وام) با آن مواجه
خواهد شد. در همهگیری اخیر، علوم رایانهای هنوز نتوانستهاند شکوه و اقتدار خود را به رخ بکشند و خبری از يادگيري ماشين (Machine learning) كه در مقالات ادعا ميشد ظرف چند هفته ميتواند به مدلهاي پيشبيني دست پیدا کند، نیست. اینها در مجموع نظر من را تأیید میکند: هنوز يادگيري ماشين و اپيدميولوژي تعامل معناداري ندارند. پرسش اینجاست که چرا در مقایسه با فیلسوفان، دانشمندان علوم رایانه (منظورم همه آنها نیست، خیلی از آنها پا را از حوزه تخصصیشان فراتر نمیگذارند)، در مقام اظهارنظر فراتر از تخصص خود، چنین اعتمادبهنفس بالایی دارند.
هیچکس متخصص همهگیری کووید19 نیست
همهگیری کووید19 بهتمامی در انحصار هیچ تخصصی نیست. این شرایطی نوظهور است. وقتی با مسائلی نو مواجه میشویم، تخصصها دیگر چندان به کار نمیآیند؛ این امری بود که پژوهشهای اقتصادی در بحران سال 2008 و نیز نظرسنجیها در انتخابات سال 2016 آشکار کردند. البته وجوهی از همهگیری کرونا با تخصصهای مختلف مرتبط است. اپیدمیولوژیستهای بیماریهای واگیر میتوانند الگوهای سرایت را پیشبینی کنند، اما ماجرا محتاج چیزی بهمراتب بیشتر از اینهاست. به بیان دقیقتر، پیشبینی پیامدهای مداخلات با پیشبینی الگوهای سرایت بیماری فرق میکند. پیشبینی پیامدهای مداخلات مستلزم درک و مهارت استنباط علّی است [که امری فراتر از تخصص اپیدمیولوژی است] همانطور که طرفداران «رویکرد پیامدهای ممکن»
(potential outcomes approach) بهدرستی به آن توجه کردهاند. در همین راستا، انتساب یک نتیجه، پس از وقوع آن، به یک مداخله خاص، تنها زمانی معنا خواهد داشت که بدانیم آن مداخله را با چه مداخله دیگری باید مقایسه کرد. اگر از این دست مقایسهها غفلت شود -که معمولا میشود- اثبات اینکه [اگر فلان مداخله انجام نمیشد] «مبتلایان میمردند» کار بسیار دشواری است. اپیدمیولوژیستهای بیماریهای غیرواگیر ممکن است درکی از چارچوب مفهومی، روششناسی، اصطلاحات و مشکلات موجود در پژوهشهای همهگیری داشته باشند، اما آنها لزوما خبرگی افزونتری درباره موضوع [کرونا] نسبت به سایر متخصصان حوزه سلامت ندارند؛ چون تفطنی به مبانی [فلسفی] اپیدمیولوژی پیدا نکردهاند. دانشمندان سایر رشتهها حتی ممکن است وضعیتی بدتر از مردم عادی داشته باشند؛ زیرا مانند آن دانشمند علوم رایانه که در بالا به آن اشاره شد، به اشتباه تصور میکنند تخصص آنها به موضوع مرتبط است و با انجام این کار [ربطدادن تخصص خود به کرونا] مسئله را تا حد کودکانهای ساده میکنند یا افاضات نابجا میفرمایند (به نظر من اپیدمیولوژی نزد دانشمندان سایر رشتهها عموما جایگاه شایستهای نیافته
است). حال به اقتصاد و سیاست نظر کنیم. اقتصاددانان تنها در صورتی میتوانند پیامدهای همهگیری و عواقب مداخلات کنترل آن را پیشبینی کنند که پیشبینیهای اپیدمیولوژیستها را در اختیار داشته باشند؛ آنها [در اصل] در پی ارزیابی تأثیرات پیشبینیهای اپیدمیولوژیک هستند. البته از این نباید گذشت که اپیدمیولوژیستها و تا حدودی اقتصاددانان (گرچه اقتصاددانان معمولا از اپیدمیولوژی بیماریهای واگیر چندان اطلاعی ندارند) تأثیرات سلامت بر سیاستهای اقتصادی را مورد مطالعه قرار دادهاند.
عرصه کار فلسفی
در این اوضاع، به باور من فیلسوفان میتوانند نقشی بسزا داشته باشند. من بیشتر به تحلیل هزینه/فایده در مداخلات سلامت عمومی علاقهمندم؛ بهویژه غفلت از تأثیراتی که مداخلات مقابله با ویروس کرونا بر سلامت [مردم] در جایجای این جهان متنوع میگذارد. بدیهی است که خلأ مهمی وجود دارد که من را [به تأمل فلسفی] ترغیب میکند. در ژوهانسبورگ -جایی که عموم مردم کمتر مطالعه میکنند- من در آسایش به پژوهش مشغولم. آفریقا همیشه با قحطی نرد عشق باخته است (افرادی این را توهین میدانند، اما واقعیت همین است). [در آن سوی جهان نیز] «گلدمن ساکس» پیشبینی کرده است که تولید ناخالص ایالات متحده در سه ماه آینده 24 درصد کاهش پیدا کند. اگر همهگیری کرونا جان کسی را در آفریقا نگیرد، عجیب و استثنائی خواهد بود. در منطقهای که فقط سه درصد جمعیت بیش از 65 سال دارند، در صورت وقوع همهگیری، ممکن است مرگومیر حتی بیشتر از انتظار باشد (البته هیچ شواهدی نداریم که وضعیت همهگیری کرونا با اچآیوی متفاوت باشد). از شروع همهگیری در آفریقای جنوبی هفتهها میگذرد و بهتازگی دو مورد از مرگومیر گزارش شده است [در زمان ترجمه مقاله مرگومیر به بیش از 50
نفر رسیده است]. بااینحال، جامعه اپیدمیولوژی (حداقل به شهادت آنچه در توییترم میبینم) توجهی به عواقب مداخلاتش بر سلامت مردم ندارد [و استدلال میکند که] همهگیری، بدون مداخلات سلامت عمومی هم بالاخره تأثیر اقتصادی خود را خواهد گذاشت. زمینه [اجتماعی-فرهنگی] هم عموما نادیده گرفته میشود. به نظر میرسد این رشته [اپیدمیولوژی] بهواسطه تأکید مدام بر گزاره «هرچه تدابیر مقابله با همهگیری شدیدتر باشند، تحسینبرانگیزترند» درجا زده است. به طرز تناقضآمیزی، دیدگاهی که بر جنبههای اجتماعی [سلامت و بیماری] پافشاری میکرد، دیگر خریداری ندارد؛ درصورتیکه هنوز زمان زیادی صرف دفاع از این ادعا میشود که فقر علت بیماری است و به اشتباه از آن غفلت شده است. آیا چنین مینماید که من از دانشی که به آن علاقهمند بوده ناامید شدهام و [قصد دارم مشکلم را] با فلسفه بهمثابه رویکردی انتقادی در میان بگذارم؟ [ما به تأملاتی از این دست نیازمندیم] جهان با ویروسی مواجه است كه میتواند در كشورهای ثروتمند با جمعیت مسن تلفات بیشتری بگیرد، اما تمهیداتی که این کشورها طراحی کردهاند [داعیه جهانی دارد] و توجهی به زمینههای محلی در آن دیده
نمیشود. آیا این قابل توجه نیست؟ حرفهای دیگری برای گفتن و ایرادات بسیاری برای گرفتن وجود دارد؛ من میکوشم آنها را بهزودی در متون آکادمیک بیاورم، اما درحالحاضر هر جا که فکر کنم مؤثر باشد، به اظهارنظرهای خود در همین قالب ادامه خواهم داد. در این شرایط، حرف من این است که پیشروی فیلسوفان مسائل متعددی برای تحلیل و مداقه در مفهوم همهگیری وجود دارد. دغدغهام فقط این مورد خاص [کرونا] نیست، بلکه به تأمل در مفهوم همهگیری نظر دارم. نکات مورد اشاره لزوما به پیچیدگی شکافتن اتم نیست، بلکه میتواند بهسادگی پیشنهاد برداشتن ممنوعیت فروش سیگار باشد. بااینحال، آنچه برای ما مفید است، کاربست مهارتهای تفکر انتقادی در مسائلی است که با آنها مواجهیم. گرفتارشدن در دام دستهبندیهای جناحی نهتنها چیز خاصی به ما نمیافزاید، بلکه آنچه را که در دانشکدههای فلسفه به آن میبالیدیم نیز میستاند. ما در وضعیتی قرار داریم که آمار و اطلاعاتی که بر مبنای آنها تصمیمگیری میشود، در دسترس عموم است و در انحصار یک رشته واحد نیست. در این گیرودار، تفکر عقلانی نیز در سایه ترس از کرونا، پریشان شده است. از طرفی تحلیل فنی کارشناسان نیز
بهراحتی در دسترس است. این شرایط برای کسی که در پی آن است که توان تحلیلگریاش را خارج از قیدوبند رشتهها به کار بندد، ایدئال است. از این رو این چند عنوان به نظرم شایان تأمل است:
یکم. چگونه وقتی تدابیری [برای مقابله با همهگیری کرونا] طرحریزی میکنیم، میتوان پیامدها و عواقب آن را محدود و مدیریت کرد؛ [بهویژه] مواردی که در آنها منافعی داریم (این موضوعی اخلاقی است که من به آن علاقهمندم).
دوم. ماهیت پیشبینیهای بجا و حسابشده (من در زمینه سلامت عمومی روی این موضوع کار میکنم، اما حرفهای بیشتری برای گفتن هست).
سوم. معرفتشناسی شواهد [یا وثاقت اعتماد به شواهد علمی و نظر متخصصان] در زمانی که اطلاعات حداقلی [درباره موضوع] در دسترس است.
چهارم. وزندهی [و اولویتبندی] حقوق گروههای مختلف [در دریافت خدمات پزشکی] با لحاظ اینکه [همواره] ترجیحدادن چیزی به بهای ازدسترفتن چیز دیگری است [مثلا انتخاب میان] مرگ جوانان و سالمندان [وقتی منابع درمانی محدود است] (البته کووید19 کودکان را نمیکشد، آنها در کشورهای فقیر دستهدسته از قحطی میمیرند).
سایر متخصصان میتوانند عناوین دیگری پیشنهاد دهند، اما باید مراقب بود که این نظرورزیها مبتنی بر تفکر انتقادی باشد، نه جلب موافقت مردم [به هر قیمتی]. من بسیار امید دارم که شاهد کاربردیسازی سطحی و سردستی چنین عناوینی نباشیم: خطر استقرا
(inductive risk) و ویروس کرونا، تعریف سلامت و ویروس کرونا؛ حقوق انسانی و ویروس کرونا و نظایر آن. روشن بگویم، حرف من این نیست که چون کرونا درمانی ندارد باید به این مسائل پرداخت، بلکه این موضوعات را حتی زمانی که درمان کرونا کشف شود نیز شایسته بررسی میدانم. شعار من در مطالعاتم در فلسفه اپیدمیولوژی این است: رویکردی فلسفی به موضوعات اپیدمیولوژیک؛ یا فلسفهورزی درباره اپیدمیولوژی. [این امر] مباحث فلسفی جدیدی را پیش میآورد، اما این هدفِ اصلی نیست. هدف و طرح [اصلی] شناسایی مسائل جدید است، نه ایضاح و فهم مسائل قدیمی در قالبی نو که اصلا موضوعیتی ندارد. دیگر بار تأکید میکنم، بازفهم مسائل قدیمی در قالبی نو صرفا از رهگذر شناسایی مسائل جدید ممکن خواهد بود.
فراخوانی لشکر فیلسوفان
مهارت فیلسوفان و ارزش فلسفه، در مباحث کلاسیک آن خلاصه نمیشود. توانایی و قابلیت فلسفه در تفکر اثربخش درباره [مسائل] غریب، نوپدید، آزاردهنده، چالشبرانگیز و حتی شرمآور عیان خواهد شد. همهگیری کرونا واجد تمامی این ویژگیهاست. بیایید دستبهکار شویم.
http://dailynous.com
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.