ادای دِین به «داروین»
پرویز هودبوی . ترجمه: حسن فتاحی
گروه علم: «پرویز امیرعلی هودبوی»، فیزیكدان 70 ساله شهیر پاکستانی است. او فیزیکدان هستهای است و در کنار پژوهشهای مهم و طراز اول درخصوص فیزیک هستهای و ذرات بنیادی، مقالهنویسی مشهور درباره موضوعات اجتماعی و سیاسی است. علاوهبراین پروفسور «هودبوی» تحلیلگر علوم دفاعی نیز هست. او دکترای فیزیک خود را از دانشگاه امآیتی دریافت کرده و بعد از دورهای تدریس در دانشگاه لاهور، ریاست گروه فیزیک دانشگاه قائد اعظم را عهدهدار است. «پرویز هودبوی» نخستین جایزه بینالمللی علمی خود را به سال 1968 موسوم به «جایزه بیکر برای الکترونیک» دریافت کرد. در سال 1984 هم جایزه عبدالسلام را کسب کرد. او بعد از دریافت چندين جایزه مهم دیگر به سال 2003 جایزهای مهم را از سازمان جهانی یونسکو تصاحب کرد. «پرویز هودبوی» در پاکستان انتشاراتی را راهاندازی کرده و برای چاپ و ترجمه کتب علمی اهمیت ویژهای قائل است، بهطوریکه میتوان او را پیشرو چاپ کتب علمی نوین در پاکستان نامید. او همچنین از مخالفان سرسخت استفاده از سلاحهای هستهای است و همواره از هند، پاکستان، اسرائیل و آمریکا بهخاطر رقابتهای تسلیحاتی و بهمخاطرهانداختن صلح پایدار انتقاد میکند. از موضوعات موردعلاقه او، مسائل و رویکردهای علمی در کشورهای جهان اسلام است و دراینباره مقالات مهمی نگاشته است.
«چارلز داروین» نامی است که [اغلب] پاکستانیها از آن متنفرند. معلمان مدارس و استادان دانشگاه از تدریس نظریه تکامل داروین شانه خالی میکنند و در بیشتر موارد آن را نادیده میگیرند. اگر هم این نظریه را تدریس کنند، ابتدا آن را چکشکاری میکنند و با حجم بالایی از واژگان تحقیر میکنند. کتابهای متعارف زیستشناسی که در پاکستان تدریس میشود، نظریه تکامل را دور میاندازند و ادعا میکنند نظریه تکامل شبیه به تحول موتور ماشین است، آنهم زمانی که دو درشکه با هم برخورد کنند. عمرانخان در مقاله سال ۲۰۰۲ خود پیروی از باورهای غربی را مورد نکوهش قرار داد و چنین گفت: «فیلسوفانی همچون داروین با نظریه نیمهپخته خود درباره تکامل و با نادیدهانگاشتن دین، با ردکردن خلقت انسان، مورد تکریم قرار گرفتند و آثارشان مطالعه هم شد». با نزدیکشدن به شرایط آخرالزمانی کرونا، حالا دیگر اهمیت ندارد داروین فیلسوف بود یا زیستشناس یا زمینشناس. همچنین مهم نیست که «چارلز داروین» به طور مرتب توسط بنیادگرایان مسیحی، یهودی و هندو مورد شماتت قرار میگیرد، چراکه امروزه تمام امیدها برای مقابله با این ویروس سرکش بر اساس کشف 200ساله داروین مبتنیبر اصل انتخاب طبیعی استوار است. به طور خلاصه اصل انتخاب طبیعی داروین بیان میدارد حیات روی زمین سنتی از پیش تعیینشده و روندی از قبل مقدرشده نیست؛ بلکه بر این باور است که چه انسان و چه میکروب، فقط آن دسته از اَشکال حیات که به بهترین شکل ممکن با محیط ویژه خود سازگار شدهاند، زنده میمانند و مابقی گونهها از بین میروند. از هر چیزی مهمتر، نظریه تکامل داروین بر این اصل استوار است که انواع جدید از حیات و نیز مولکولهای نوین به طور کاتورهای یا تصادفی ظاهر میشوند. تعداد کمی از آن ویروسها (یا سازوارههای دیگر) مانند ویروس کرونا این شانس را خواهند داشت که روی برخی سلولهای انسانی یا حیوانی مناسب رشد کنند. اگر هنوز قانع نشدهاید میتوانید یک قطعه از سازوارههای اندام خود را انتخاب کنید و یک عدد میکروسکوپ قوی و کارآمد. در حقیقت بهتر است یک میکروسکوپ الکترونیِ چندمیلیوندلاری را برگزینید که به بهترین شکل ممکن کار میکند. کمی صبر کنید و به آنچه تکثیر سلولی یا بازتولید نام دارد، نگاه کنید. به زودی درمییابید برخی از سلولها که رونوشت ناقصی هستند، از بین میروند. تعداد معدودی زنده مانده و به تکثیر ادامه میدهند. آنچه گفته شد، برای مثال سازوکار سلولهای سرطانی است. آزمایشها و پژوهشها در مرکز سرطانشناسی اسلوان-کترینگ نشان میدهد که دقیقا چگونه گونههای متداول باکتریها وقتی محیطشان عوض میشود، واکنش نشان میدهند. این فرایند، زیستشناس مولکولی، هارمیت مالکِ هندیالاصل را به اینسو هدایت کرد که چنین یادآوری کند: تکامل یا فرگشت طبیعی (یا بهعبارتدیگر انتخاب طبیعی) بازی موش و گربه قطعی و همیشگی جهان است. ویروسها تکامل مییابند، میزبان سازگار میشود، پروتئینها تغییر میکنند، ویروسها از آنها میگریزند و این بازی بیپایان ادامه دارد. انتخاب طبیعی داروین برای زیستشناسی به همان اندازه اساسی و بنیادی است که قانون نیوتن برای فیزیک. با نفی نظریه گرانش، جاذبه از بین نخواهد رفت، اما قطعا قابلیت و توانایی ما را در انجام کار علمی در فیزیک از بین خواهد برد. بههمینترتیب اجتناب از تدریس نظریه تکامل داروینی مانع از ظهور انواع و اشکال جدید ویروسها نخواهد شد. اگر تدریس نظریه تکامل را کنار بگذارید، آنوقت دیگر باید اتخاذ رویکرد علمی در مواجهه با بیماریهای همهگیر را فراموش کنید. بدون انتخاب طبیعی داروین حتی نمیتوان درک علمی درستی از برهمکنش متقابل میکروب و میزبان به دست آورد. نمیتوان فرگشت پاتوژنها را فهمید و در پی آن نمیتوان خط تولید دارو و واکسن را راهاندازی کرد. میتوانید داروین را بهخاطر ابداع این نظریه که فقط سازگارترینها زنده میمانند، سرزنش کنید، اما بعد از داروین به سراغ نیوتن بروید و او را مجازات کنید، زیرا سیب اصرار دارد که به سمت پایین بیاید و نه به سمت بالا. حالا یک خبر خوب: بسیاری از افراد دانشآموخته [در پاکستان] در حال درک این موضوع مهم هستند که چرا رویکردها و عملکردهای علمی کار میکنند و چرا رویکردها و افراد غیرعلمی ناکارآمد هستند. وضعیت حتی از آنچه گفتم بهتر شده است. رهبران بسیار محافظهکار جهان سیاست و حتی علمستیزان برای سرعتبخشیدن به عملیات نجات افراد از بیماری به وضعیتی شبیه به التماسکردن به علم و دانشمندان روی آوردهاند. ورای تمام آنچه درباره ایمان و داشتن باور میگویند، ورای تمام آوازخواندنها و کفزدنها در بالکنها و تراسها و لب پنجرهها، در نهایت جملگی افراد را به استفاده از داروها و واکسن کرونا دعوت میکنند. لافزدن، رجزخوانی و بهاصطلاح عامیانه هارتوپورتکردن و گزافهگویی بهشدت محدود شده است. با وجود ادعاهای «نارندرا مودی»، نخستوزیر هندوستان، درخصوص گستردگی درمانی پزشکی هند باستان و با وجود اینکه برخی پیروان آیینهای هندو ادرار گاو را شفابخش میدانند و یوگا را درمان چنین امراضی میپندارند، اما با شیوع کرونا هندوستان خواستار ارسال فوری «گاوکولا» یا همان معجون ادرار گاو و نیز تاپاله به مناطق آلوده به بیماری نشد. در پاکستان و در اینسوی مرز هنوز سفارش نوعی خرما که در عربستان سعودی به عمل میآید، به توصیه «مولانا طارق جمیل»، واعظ مشهور پاکستانی و مدعی شفابخشی این خرما برای تمام بیماریها ادامه دارد. «مولانا طارق جمیل» از متحدان و همراهان ثابت «عمرانخان» است. با این حال دولت برای واردات گسترده قربانیان درمان بهوسیله خرما و روغن زیتون هنوز اقدامی صورت نداده است. در سوی دیگر در تمام مراکز قدرت روحیهای هوشیارانه و تأملبرانگیز حکمفرماست. چندی پیش «پاپ فرانسیس»، رهبر مسیحیان جهان، در یک مراسم نیایش نمایشی در واتیکان، درحالیکه در یک فضای مربعشکل بزرگ خالی از سکنه صحبت میکرد، از تمام جهان خواست تا همهگیری ویروس کووید-۱۹ را بهمثابه یک آزمایش همبستگی جهانی ببینند. این در حالی است که 300 سال پیش کلیسا همهگیری بیماری طاعون و سوانح و فاجعههای طبیعی را مجازات الهی قلمداد میکرد. ایرانیها نیز درس بزرگی آموختند و تجربه مهمی کسب کردند. آنها برای جلوگیری از سرایت بیماری کووید-۱۹ اماکن مذهبی مانند زیارتگاههای قم و مشهد را بستند. اگر آنها چنین نمیکردند، اشتباهی قطعی را مرتکب میشدند. با تمام این تمهیدات، ایران بیش از سه هزار کشته - در زمان نگارش این مقاله- داشته است. اما خبر بهتآور تصمیم مقامهای عربستان سعودی در تعلیق مناسک حج بود؛ هرچند آنها اعلام کردهاند برگزاری مناسک حج به زودی از سر گرفته خواهد شد. تصمیم عربستانیها بسیار عاقلانه بود. گردهمآمدن میلیونها زائر مبتلا به بیماری کووید-۱۹ یا ناقل که بعد از مناسک حج به کشورهایشان بازمیگردند، باعث پراکنش بسیار وسیع بیماری در کشورهایشان میشود؛ اتفاقی که میتواند به اندازه انفجار بمبی اتمی در پایتخت هر یک از کشورهای اسلامی تبعات داشته باشد. فراموش نکنید که در اواسط قرن چهاردهم میلادی بیش از نیمی از جمعیت انگلستان جان خود را از دست دادند و در مناطق مختلف اروپا نزدیک به 25 میلیون نفر کشته شدند. تصور کنید اگر برگزاری مراسم حج امسال تحت حاکمیت عمرانخان در پاکستان بود، چه فاجعهای رقم میخورد. اگرچه در پاکستان دولت توانسته تا حدودی اوضاع را کنترل کند، اما برخی از فرقهها آسیبهایشان را زدهاند و کماکان برخی اماکن زیارتی آنها باز است. خوشبختانه مسئولان در ایالات سند و بلوچستان عزم و اراده بیشتری نشان دادند. علاوهبرآن به نظر میرسد ارتش دستورات و مقررات فراتری را از دولت گرفته است و بهاجبار برخی نقاط مهم را از عفونت احتمالی ضدعفونی میکند. درحالحاضر تعداد ایستگاههای بازرسی در شهرهای پاکستان بیشتر شده و گردش و حضور مردم تا حدی کنترلشده و محدود است تا اینکه از حمل و انتقال ویروس پیشگیری شود. اینکه این مقدار از تمهیدات کافی است یا نه باید بررسی شود و منتظر آینده بود. باید قدردان علم و بهویژه علوم زیستی بود که اساس آن توسط «چارلز داروین» پایهریزی شده است. بیماری کرونا سرانجام به یک موضوع تا حدودی کشنده، اما کنترلپذیر تبدیل خواهد شد. در سرتاسر جهان تعداد نهایی قربانیان ممکن است به هزارانهزار نفر یا حتی صدها هزار نفر برسد، بااینحال در مقایسه با عوارض ناشی از طاعونهای پیش از عصر علمی بسیار اندک است. ممکن است جان شما بهواسطه داروها و واکسنهایی نجات یابد که برخی درصدد انکار آن برمیآیند، اما تمام کسانی که از فواید و دستاوردهای پزشکی نوین بهره میبرند، «داروین» را بهخاطر سرکشبودنش خواهند ستود و اشتباههای علمی کوچک او را فراموش خواهند کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.