ایده جدید وزیر خارجه آمریکا برای فشار بر ایران
پمپئو به دنبال خدای برجام و خرمای تحریم
روحاله نخعی : توافقی که بیش از چهار سال سوژه حملات جمهوریخواهان بوده و رئیسجمهور آمریکا خود را مفتخر به خروج از آن میداند، حالا برای دولت دونالد ترامپ جذاب شده است. نیویورکتایمز گزارش داد وزیر خارجه آمریکا در حال برنامهریزی ایدهای است تا با ادعای ادامه حضور ایالات متحده در توافق هستهای با ایران، به دنبال استفاده از بندهای آن علیه ایران باشد. طبق این ایده تازه، بناست ایالات متحده با استناد به توافقی که آمریکا حدود دو سال پیش از آن خارج شد، دنبال فعالکردن مکانیسم ماشه و استفاده از این توافق برای ممانعت از لغو تحریم تسلیحاتی ایران باشد؛ تحریم تسلیحاتی ایران، بهعنوان بخشی از قطعنامهای که برجام را در سازمان ملل رسمیت بخشید. در فرایند مذاکره و بهخصوص با فشار روسیه و چین، این تحریمها با سقف زمانی تنظیم شدند. بخشهایی از این محدودیتها اوایل پاییز امسال به پایان میرسند و بخشهای دیگر آن، سه سال دیگر تمام خواهند شد. نکته اینجاست که تمام توافقهای مربوط به لغو این تحریمها، پیشاپیش انجام و امضا شده است و نیازی به تصویب چیزی برای لغو آنها نیست. اگر آمریکا در این فاصله نتواند با جلب نظر دیگر اعضا و تصویب قطعنامهای جدید، این فرایند را لغو کند، ایران از پاییز سال جاری خواهد توانست شروع به خرید سلاحهای متعارف کند. سناریوی انکار خروج از توافق «بد» طبق این گزارش روزنامه نیویورکتایمز، مایک پمپئو در حال تنظیم برنامهای است تا بر اساس آن، ادعا شود ایالات متحده همچنان یکی از اعضای توافق هستهای با ایران باقی میماند و پس از آن، هم به دنبال تشدید گستره تحریمها و بازگرداندن تحریمهای سازمان ملل متحد علیه ایران باشد و هم بهعنوان یکی از امضاکنندگان برجام، به شورای امنیت سازمان ملل متحد فشار بیاورد تا لغو تحریمهای تسلیحاتی ایران را که طبق توافق در پاییز پیشرو رخ خواهد داد، متوقف کند. این ایده در حالی پیگیری میشود که همزمان، آمریکا در شورای امنیت پیگیر تصویب قطعنامهای دیگر است. طبق این گزارش، پیشنویس قطعنامهای که برای تمدید تحریم تسلیحاتی ایران تهیه شده، در اختیار طرفهای اروپایی، مقامات سعودی و امارات متحده عربی قرار گرفته است. طبق این قطعنامه که واشنگتن پیگیر آن است، بناست پس از تاریخ تعیینشده اکتبر نیز فروش تسلیحات متعارف به ایران ممنوع باشد. در واقع برنامه استناد به برجام برای حالتی در حال آمادهسازی است که این تلاش شکست بخورد. در آن حالت است که آمریکا به دنبال بازگشت تحریمهای سازمان ملل متحد بر پایه توافقات هستهای خواهد رفت تا تمام اعضای سازمان ملل را ملزم به تبعیت از آنها کند. این ایده البته در حالی پیگیری میشود که ایالات متحده، برخلاف تمام بندهای و متعلقات توافق از سال ۲۰۱۸، یکجانبه خروج خود را از این توافق اعلام کرده است. آمریکا پس از اعلام این خروج، عمل به تمام تعهدات خود در این زمینه را نیز کنار گذاشته و همزمان از عملکردن دیگر اعضا به این توافق نیز ممانعت کرده است. طبق گزارش نیویورکتایمز، دیپلماتهای اروپایی که از این تلاش باخبر شدهاند نیز معتقدند ترامپ و پمپئو میخواهند به دلخواه خود و گزینشی تصمیم بگیرند چه زمانی عضو این توافق هستند و چه زمانی نیستند.مقامات دولت ترامپ علاوه بر بازگرداندن تحریمها، یک هدف دیگر را نیز در این پروژه دنبال میکنند؛ تحمیل خروج از برجام به ایران. آنها معتقدند با این اقدام، ایران تماما هرگونه پیگیری این توافق را کنار میگذارد و به این ترتیب، دو خواسته مهم دولت آمریکا محقق میشود؛ ازبینبردن دستاورد دیپلماتیک دولت پیشین و نیز اجبار ایران به مذاکره با ترامپ. دشمنی با میراث اوباما البته از انگیزههای مهم اقدامات دولت ترامپ بوده است. دولت او از توافقهای بینالمللی شامل برجام، پاریس و نفتا خارج شد و از طرفی تا توانست به پروژههای داخلی باقیمانده از اوباما شامل خدمات درمانی و حقوق مهاجران ضربه زد. خواسته دوم اما فروپاشی کامل برجام و اجبار ایران به شروع مذاکرات از صفر است. مقامات دولت ترامپ بر این باورند که در آن صورت مقامات ایران خود را ناچار به مذاکره خواهند دید. مذاکره بر سر چه؟ ایران اما همواره تأکید داشته است شرط مذاکره دوباره با ایالات متحده، بازگشت این کشور بهطور کامل به برجام و عمل به تعهدات خود تحت توافق هستهای است. در واقع محمدجواد ظریف، وزیر خارجه ایران و دیگر مقامات این نهاد تأکید کردهاند مذاکره هماکنون بین امضاکنندگان برجام در جریان است و آمریکا نیز یک صندلی پای میز آن مذاکره دارد که هر زمان بخواهد، با بازگشت به برجام میتواند به آن برگردد. مسئله دیگر اینجاست که دقیقا مشخص نیست چنین مذاکرهای، چه پیش از بازگشت آمریکا به برجام و چه پس از آن، بر سر چه خواهد بود. خواستههایی که ایالات متحده از ایران مطرح کرده است، یا ناشدنی هستند یا نیازمند اعطای امتیازهایی جدید و فراتر از آنچه در برجام مطرح شده بود؛ درحالیکه ایالات متحده حاضر به اجرای همین تعهدات برجامی نیز نیست. از طرفی دیگر، آنچه ایران از آمریکا میخواسته، کموبیش همان چیزی است که در برجام تعیین شده بود و درصورتیکه ایران، آمریکا را دوباره پای میز برجام ببیند، عملا به خواسته خود رسیده است. در واقع، به نظر میرسد منطقیترین گام بعدی در فرایند تعامل بین این دو خصم قدیمی، همان چیزی میتوانست باشد که در زمان امضای برجام در آمریکا مطرح میشد؛ عمل به این توافق و آغاز به گفتوگوهای موردی دیگر درباره سایر مسائل اختلافی برای بررسی احتمال حل اختلافات. اکنون اما چنین سناریویی با توجه به عملکرد دولت ترامپ، دور از ذهن به نظر میرسد.مسئله استدلال ایالات متحده در اجرای مکانیسم ماشه نیز مطرح است؛ از آن رو که برخلاف آنچه ایالات متحده به دنبال مطرحکردن آن است، اقدامات ایران لااقل پایه و اساسی در محتوای برجام داشتهاند. کاهش تعهدات ایران طبق بندهای توافق هستهای و بهعنوان واکنشی به خروج ایالات متحده و ناکامی امضاکنندگان اروپایی در عمل به تعهدات انجام شده و همواره تأکید شده است درصورتیکه نقض این توافق از سوی طرفهای دیگر متوقف شود، ایران به تمام تعهدات خود باز خواهد گشت. اگر آمریکا به توافق برگردد، تعهدات ایران نیز به جای خود بازخواهند گشت و استدلالی علیه ایران قابل تنظیم نخواهد بود؛ از این رو، تنها مسیر ممکن برای ایده پمپئو، اعلام استناد به توافق بدون بازگشت عملی به آن است که فرایند منطقی پیچیدهای را طی میکند. قطعنامهای برای شکست در این میان، قطعنامهای که ایالات متحده نیز تنظیم کرده، اساسا برای امضا طراحی نشده است؛ چراکه مقامات آمریکا میدانند روسیه قطعا این قطعنامه را حتی درصورتیکه تصویب شود، وتو خواهد کرد. ایده استناد به برجام اساسا به همین منظور طراحی شده است که بعد از شکست این پروژه اولیه کلید بخورد. درعینحال مشخص نیست استفاده از برجام نیز با مانعی از سوی دیگر اعضا برخورد نکند. وندی شرمن، از مذاکرهکنندگان ارشد ایالات متحده در زمان امضای برجام که اکنون در دانشگاه هاروارد مشغول است، دراینباره ابراز تردید کرده است. او در مصاحبهای گفته اگر ایالات متحده به قصد برهمزدن توافق، ادعای عضویت در آن را بکند، «فکر میکنم با مخالفت شدید مواجه خواهد شد؛ چون دولت ترامپ از توافق خارج شد». او پیشبینی میکند هر اقدامی برای تحمیل بندهای مربوط به سازوکار ماشه، «با مقاومتی قوی مواجه خواهد شد و باید هم چنین شود». شرمن البته میافزاید: این به آن معنا نیست که این تلاش قطعا شکست خواهد خورد. پروژه انتخاباتی پمپئو این تلاشها البته در حالی پیگیری میشود که زمان پایان تحریم تسلیحاتی ایران، درست در آستانه انتخابات آمریکا خواهد بود؛ در ماه اکتبر، یک ماه قبل از ماه رأیگیری. «غافلگیری اکتبر» اصطلاح معروفی در سیاستهای انتخاباتی آمریکاست؛ در توصیف اتفاقات، تصمیمات یا افشاگریهایی که در فاصله اندکی به روز رأیگیری مطرح میشوند و بازی را به هم میریزند. اگر ایالات متحده بتواند در این زمینه و در فاصله باقیمانده تا انتخابات، کاری از پیش ببرد، آن را در صحنه انتخابات به کار خواهد گرفت. حتی تلاش و درگیری در این زمینه نیز لااقل برای اقناع بخشی از بدنه رأی جمهوریخواه مفید خواهد بود. از طرف دیگر، اگر این تلاشها شکست بخورد، تا روز انتخابات بینتیجه بماند و اعتراض همپیمانان اروپایی آمریکا را در پی داشته باشد، این سیاست نیز به پرونده ناکامیهای فشار حداکثری در کسب هدف غایی مبهمش اضافه خواهد شد. اعلام توافق خرید تسلیحات از سوی ایران در همان بازه نیز میتواند غافلگیری اکتبری باشد که ترامپ را خوشحال نخواهد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.