«متنیت» و «میراث» در رمانهای براهنی
کتیبهها و دفینهها
مهدی امیرخانلو
رمان «آواز کشتگان» با یک انتخاب روایی عجیب به پایان میرسد: محمود شریفی، زیر شکنجه دژخیمان شاه، تصاویری از گذشته را به یاد میآورد که نه به سیاق تداعی آزاد بهصورتی درهمبرهم، بلکه به ترتیبی تقویمی به یاد آورده میشوند. گویی ضربات دژخیم، که رشتههای آگاهی را میگسلند و صفحات حافظه را روی هم به حرکت درمیآورند، هیچ انقطاعی در سیر روایت رمان ایجاد نمیکنند و پیوستگی آن را به خطر نمیاندازند. براهنی، این پیرو سرسخت جویس و مدرنیستهای والای دیگر، ترجیح میدهد، برخلاف انتظار ما، تصاویر رهاشده از لایههای رسوبکرده تاریخ را در منظومهای بههمپیوسته همچون وصلهای ناجور به پایان رمان الصاق کند. تصاویری که گویی از چشمههای کورشده یک «دانش سیاسی معطوف به گذشته» از نو جاری شدهاند.1
این نوع بازفعالسازی رسوبات تاریخ در رمانهای براهنی عموما به یک خشونت منفصلکننده پیوند خورده است. عمل مثله کردن که در آغاز «روزگار دوزخی آقای ایاز» همچون عملی که گویی جزء لاینفکی از «تاریخ مذکر» باشد در کمال حوصله انجام میشود، تنها مثلهکردن پیکری نحیف نیست، بلکه ضمنا ارهکردن مفاصل زمانی است که بناست روایت رمان را پیش ببرد. عصاره آن، همچون داغ خشونتی، «سرپوش یادهای» ایاز را ناگهان برمیدارد و بوها و رنگها و صداها و شخصیتها را «بهتصادف» در کنار هم قرار میدهد.2 این تعلیق خشونتآمیز پیوستار زمان یا انفصال آغازین را میتوان نوعی «درجه صفر روایت» در رمانهای براهنی دانست که در مرز میان حافظه و فراموشی یا خواب و بیداری عمل میکند. نوعی «آگاهی غیرشخصی» پشتیبان این درجه صفر روایت است که گویی پس از گسستن رشتههای هشیاری و پیش از بیهوشی دائمی ظاهر میشود. سرنوشته «رازهای سرزمین من»، به نقل از «مقدمه ابنخلدون» (فصل غیبگویی)، از سرهای بریدهای سخن میگوید که پیش از آنکه برای همیشه به خواب روند از مسائلی نهانی و غیبی خبر میدهند، و ستمکارانی با علم به این موضوع بعضی از زندانیان خود را کشتهاند تا هنگام
کشتهشدن از سخنان ایشان به فرجام کار خود پی ببرند. این میل وافر به پیشبینی، که بنیامین آن را «جذبه جادویی آینده» میخواند، در یادآوریهای محمود شریفی وارونه میشود، زیرا آنچه او در حالتی میان مرگ و زندگی میبیند تصاویر واپسزده و مدفونشده گذشته است که البته از فرجام ستمکاران خبر میدهند.
اما چرا داغ خشونتی که «سرپوش یادهای» شریفی را برمیدارد، همچون ایاز، این تصاویر را «بهتصادف» در نوعی سیلان آگاهی کنار هم نمینشاند. پیداست عمدی در کار بوده. منطقی که ما را به یاد صحنهای از داستانهای هلمز میاندازد که اسلاوی ژیژک علاقه خاصی به نقل آن دارد. هلمز به واتسون میگوید دیشب اتفاق عجیبی در خصوص سگ رخ داد. واتسون میگوید، دیشب که اصلا صدایی از سگ درنیامد. هلمز میگوید بله، همین عجیب است. نویسنده «روزگار دوزخی»، که همچنان با «تاریخ مذکر» اشتغال خاطر دارد، در «آواز کشتگان» به این میاندیشد که تصاویر رهاشده از «زمان تهی و همگنِ» این تاریخ نسیانزده، «تصاویر حقیقی گذشته»، چگونه ممکن است به دام «بازی بیبندوبار تکهپارهها»3 نیفتند؟
شریفی شباهت جالبی میان خودش و بازجویش کشف میکند: هردو میخواستند به هر قیمتی شده به حقیقت پی ببرند، اما «بازجو حقیقت را پیش از آنکه به آن دست پیدا کند مثله میکرد و نویسنده تکههای مثلهشده حقیقت را به هم وصل میکرد و دست به خلقت مجدد حقیقت میزد.»4 از لکان آموختهایم که حقیقت ساختار داستان دارد، یا به تعبیر دیگر، فرایند حقیقت فرایند ساختن داستان است. پس برای نویسنده «آواز کشتگان»، تقلای شریفی برای بازسازی یا «خلقت مجدد حقیقت» ضمنا تلاش برای خلق داستانی جدید است، داستانی که شمول عام داشته باشد و بتواند کلیت یابد. آلن بدیو این داستان را بهتبع شاعر آمریکایی، والاس استیونس، یک «داستان بزرگ» مینامد: اگر بناست باوری غایی در کار باشد، این باور باید به قالب داستانی بزرگ درآید. برای بدیو نیز همچون براهنی، این خلقت مجدد بهعلاوه یک معنای روشن سیاسی دارد: شکلگیری داستان مذکور شبیه یک «ترکیببندی جدید از خود میدان سیاست» است که وضع را به نفع آنان که همچون شاعر فکر میکنند «ممکن است، ممکن، ممکن. باید که ممکن باشد» تغییر میدهد.5 اما خصوصیات این «داستان بزرگ» چیست؟
شاید براهنی در پایانبندی عجیب رمانش کموبیش به چنین پرسشی میاندیشیده است. قهرمان «آواز کشتگان« نیز دنبالهرو شاعری است، اسماعیلینام، که در گردآوری تکههای پراکنده بهمراتب از او جلوتر رفته و به مرزهای جنون رسیده است. محمود در وجود شاعر «ماشین مونتاژ مرموزی» را دستاندرکار میبیند که هم بوی هنر از آن میآید هم بوی خون و جنون. (379) کار این ماشین مرموز چیزی جز «ضبط لحظات وحشت» نیست که در هیئت تصاویر عریان حقیقت ظاهر میشوند. شریفی قرابتی عمیق میان نوع شعری که او میخواهد بگوید و نوع افشایی که میخواهد بشود، «از نظر شکل کار»، مییابد. هرآنچه از نظر روایتهای عظیم تاریخی مهم و اساسی است، با تغییرمنظری آیرونیک، در کار شاعر به «زوایدی» بدل گشته که شعر و حرفهای افشاگر او، هردو، خود را از آن میپیرایند تا به مونتاژ بیکموکاست تصاویر دورافتاده حقیقت دست یابند. این همان ماشینی است که شریفی برای ساختن داستان خود از شاعر به ارث میبرد. اما سازوکار این ماشین مرموز روایی چیست، ماشینی که بناست هر حریفی را از میدان به در کند؛ کدام موجود آبرفته در آن پنهان شده است و حرکاتش را
پیش میبرد؟
داغ خشونتی که مفصلهای زمان را میگشاید شریفی را نیز مانند ایاز در لحظههای پراکنده خاطره و خیال رها میکند. درواقع همه شخصیتهای اصلی رمانهای براهنی، اگر نگوییم خیالباف و رؤیابین، دستکم «یادآورندههای حرفهای» هستند ــ لقبی که سلطان محمود در «روزگار دوزخی» به ایاز میدهد. زیستن در رمانهای براهنی اغلب نوعی «زیستن با اشباح» است، اشباحی که حافظه زندگان را میفرسایند و بودن با آنها مانع از آن میشود که آدمی زمان حال را بهتمامی همچون حال حاضر تجربه کند. بارزترین نمونه این زندگی، حیات رو به مرگ پدر در «چاهبهچاه» است. پیرمردی که از یاران نهضت جنگل بوده، سالها پس از آن واقعه، هر روز کنار پنجره کلبهاش مینشیند و جنگل را میپاید. چشمان ناتوان او، که «دو متر آنورتر را نمیبینند»6، تنها به دیدن سایههایی در پشت درختان جنگل توانایند. در «آواز کشتگان» کافیست لحظهای شریفی را به حال خود بگذارند تا از محضر زمان غایب شود. مخصوصا استنطاق بازجوها مغز محمود را آتش میزند و تخیل او را به زمانها و مکانهای مختلف میبرد: «در پشت قیافه خونسرد محمود در برابر بازجو، غوغای عظیمی از زمانها و مکانها و آدمها و اشیای
مختلف در ذهنش به پا میشد و محمود ابعادی پیدا میکرد که امکان نداشت در حالت عادی به آن دست پیدا کند.» (338) بازجو ازجمله به عادت عجیبی در محمود پی میبرد که همان عادت سر زدن به قبرستانها است. محمود انکار میکند که در قبرستان بهدنبال قبر «آدم بهخصوصی» است، نامهای خاص برای او اهمیتی ندارند، او صرفا مانند محققی که به کتیبههای باستانی علاقهمند است به گورنوشتهها توجه میکند. سنگ قبر برایش حکم متن را دارد («میخواهم ببینم مردم روی قبرهایشان چه مینویسند» (332)، اما متنی که در شُرف نابودی است. گورنوشته، همچون خطوط حکشده بر سطح زمان، اغلب چیزی بیش از تلی از حروف بیشکل نیست، اما درست به همین دلیل در پرسهگردان گورستانها میلی به خوانشپذیرکردن خود برمیانگیزند. خواننده در گورستان خسرانی را تجربه میکند که به سبب پیوندش با یاد مرگ بیشک در معرض ماخولیا است، اما در براهنی چنین خسرانی هرگز بدل به «نگرشی ماخولیایی» نمیشود که، به قول بنیامین، فرد را در قعر گذر «تهی» زمان فرومیبرد. خسران مذکور تجسم همان غیاب نشتکرده در پیوستار زمان است که نوعی معرفت به گسستگی درون زمان را به ارمغان میآورد. فضاهای خالی
میان خطوط ناخوانای گورنوشته که زمانی «رنج بینامان» را در خود درج کرده بود، اگرچه میل خواننده را به قرائت خود تحریک میکنند، اما درعینحال بهراحتی تن به تفسیر نمیدهند. سخن بلانشو درباره گورنوشتههای گورستان آشوویتس، کموبیش درباره همه این قسم کتیبهها صدق میکند: «روی سنگ قبرها نوشتهاند شما باید بدانید که بر ما چه گذشت، اما شما هرگز نخواهید دانست که بر ما چه گذشت.» کتیبهها شکلی از مواجهه با متن را تعیین میکنند که مبتنی بر خسران و رد است، رد تکرارپذیری که وعده بازخوانی (و البته تابآوردن در برابر آن) را با خود حمل میکند. پیرمردی که در «چاهبهچاه» سالها است جنگل را میپاید، همین که دستش به پسر زندانیاش رسید، مشت خود را باز میکند و کاغذی را که وصیتی در آن نوشته شده به او میرساند. خواندن وصیت پدر، که گویی سرنوشت پسر در آن درج شده است، پسر را به تبوتاب میاندازد، اما معالاسف متن به زبانی نوشته شده که پسر آن را نمیداند. بیشک همین مقاومت در برابر بهتمامی خواندهشدن است که دسترسی غیربتواره به وصیت و آنچه منتقل میکند را ممکن میسازد.
کشف معنای متن مستلزم ترجمهپذیری آن است. مترجمی که در زندان متن وصیت را برای پسر ترجمه میکند خود به نسل بعدی مبارزان تعلق دارد. یکباره درمییابیم زبان خارجی هم میداند، چون تاکنون تنها فهمیده بودیم مثل سایر شخصیتهای مثبت رمانهای براهنی آذربایجانی است. معلوم نیست آنچه در مقام ترجمه میگوید عین همان است که در متن وصیت آمده، اینهم معلوم نیست که پدر راوی خودش آن را نوشته یا صرفا نزد خود حفظش کرده است. بههرحال، متن وصیت سه نسل منقطع را موقتا به هم وصل میکند، و خبر میدهد که در نقطهای از جنگل مقدار زیادی اسلحه و فشنگ چال شده است. این متن بسیار موجز خواستهای بسیار روشن دارد: «اینها را سر وقتش به اهلش برسان. غیر از این وصیتی ندارم.» (108) پسر، پس از آنکه چاهبهچاه در میان فضولات در پی تفنگ زهواردررفتهای گشته است، سرانجام دفینهای را در زیرزمین از پدر به ارث میبرد. در «آواز کشتگان» نیز زمین اهمیتی اساسی مییابد. زمین همان چیزی است که وعده داده شده، منبعی که از بطن آن حیات و زبانی نو خواهد رُست، «زبان روان و جوان زمین» (514)، که خلقت دوباره حقیقت را بیانی تازه خواهد بخشید. چشمان آبیای که از دل
تاریکی به زمان حال دوخته شدهاند، وارثانِ زیر ضربشان را از فراموشی وعده زمین زنهار میدهند: «کابل را فراموش کن! به من گوش کن! آنهایی که زمین را فراموش کردهاند فراموش خواهند شد.» (515) واضح است که این زمین، قلمروی مرزکشیشده یا یک ارض موعود نیست که به یک هویت بسته شکل دهد. این زمینی است که تنها حافظه را به قید وعده درمیآورد، و وعده را با قدرت حیات آشنا میسازد. زمین وعده خلق امر نو است. وصیت پیرمرد در «چاهبهچاه» «اهل»ای را حول دفینهای شکل میدهد. این اهل ـ تجسد وعده ـ بیش از آنکه یک مردم برگزیده باشد، یک «مردم در راه» است، که برای رستگار کردن تلاشهای نافرجام پیشین، از راه تکرارشان، پا پیش میگذارد.7 از دریدا میشنویم: «اکسیوم: هیچ درراهی بدون میراث و امکان تکرار در کار نیست».8 وعده زمین هیچ دخلی به یک آینده مورد انتظار یا مسیانیسم مذهبی ندارد، گیرم همچون موجودی که دائم باید از انظار کناره گیرد لاجرم در جوف «ماشین مرموز مونتاژ» پنهان شده است. دوپارگی زمان است بهواسطه آنچه گذشته بدان حق و حقوقی دارد، «پیمانی سرّی» است که به قول بنیامین میان نسلهای گذشته و حال بسته شده است. بهاینترتیب،
دفینهها شکلی از مواجهه با میراث را ممکن میکنند که وعده در آن به هیئت یک پیوند، پیوند با دیگری و پاسخ به او درمیآید تا زمانمندی موقوف به گسستگی و تکرارپذیری را از یک توان ضعیف، «توان ضعیف مسیحایی»، باردار سازد. «اینها را سر وقتش به اهلش برسان»: حکمی که برای آنکه لازمالاجرا شود تضمین یا قولی را میطلبد، قولی که آغاز میکند و به حرکت درمیآورد و منشأ عمل میشود. اما درعینحال، همچون میراث، در مقام میراث، باید تکرارپذیر و انتقالپذیر باشد. نفس این تکرار ضمانت میکند که قول یا وعده بر هر تحقق خود مازادی داشته باشد، یا میراث با هربار به کار بستهشدنش پایان نیابد. در «چاهبهچاه»، سلاح دفنشده یکبار از زیر خاک درآمده و باز استفاده شده است پیش از آنکه دوباره در خاک دفن شود. پیداست سلاحی که از «نهضت جنگل» بهجا مانده، از لحاظ کارآیی، شاید از طپانچه زهواردررفتهای که مأموران ساواک دیوانهوار در پیاش هستند بیمصرفتر است. بااینحال، تلاش پیرمرد رو به موت برای انتقال یک میراث یکسر مذبوحانه نیست. تا جایی که به آن «داستان بزرگ» و طرز کار ماشین مرموزش مربوط است، پرسش ما باید این باشد: آیا میتوان خصلت
رواییِ نسبت ما با زمان را از نو بر اساس شکلی از ارثبردن صورتبندی کرد؟
در تز هفتم از «تزهایی درباره مفهوم تاریخ»، بنیامین از وراثتی سخن میگوید که در آن حاکمان وارث کسانی هستند که پیش از ایشان فاتح شدهاند. میراث آنان غنائم نبردی است که در آن «فاتحان با موکب پیروزمندشان پا بر سر افتادگان مغلوب» نهادهاند. (160) بهزعم بنیامین، نهفقط خود این میراث، که ازقضا «ذخایر فرهنگی» خوانده میشود، بلکه شیوه انتقال آن نیز، که از مالک به مالک است، «آلوده به توحش است». مورخی که با همدلی به این میراث مینگرد درواقع با فاتحان و وارثان امروزشان همدلی میکند. روش این مورخان تاریخگرا در برخورد با پدیدهها بهنحوی است که هر میراثی را میتواند به یک «دارایی مرده» یا «صورت کالا» بدل کند. در مقابل، بنیامین بهدنبال روشی میگردد که پدیدهها را از اینکه بهعنوان چنین میراثی دریافت شوند «نجات دهد».9 باید بیدرنگ آن شیوه به ارثبردن موردنظرمان را از این شیوه تاریخگرایانه که در آن میراث خصلتی بتواره پیدا میکند جدا کنیم. روشی که بنیامین بهدنبال آن است نجات پدیدهها از خطر نوع خاصی از انتقال است که مجرایی جز گذر «تهی» زمان که «آغازی اسطورهای را به پایانی اسطورهای میرساند» نمیتواند داشته باشد.
با این حساب، چگونه میتوان میراث را از این نوع خاص انتقال جدا کرد؟ راهش توسل به نوعی ژست «مخرب» وقفه است که جریان اصلی انتقال را هدف قرار میدهد، نوعی همزمانسازی گذشته و حال که بهمعنای در پرانتز گذاشتن کل آن جریان تاریخی است که انتقال میراث فرهنگی بورژوایی را ممکن میکند. سپس نوبت به بازسازی محتاطانه تکهپارههای ناشی از آن وقفه یا تخریب در هیئت یک پیکربندی ایجابی میرسد، که ضرورتی ندارد ترتیبی تقویمی داشته باشد. چنین انتقالی دیگر هرگز مستقیم نیست بلکه جابهجاشده و نامتقارن است، و به ما اجازه میدهد که به خود میراث همچون یک «ناهمگنی و غیریت پیشین»10 بیندیشیم. بدینسان میان میراث و آن شکلی از زیستن که آن را «زیستن با اشباح» نامیدیم نسبتی برقرار میشود: همچنان که آن وجه از بودن مانع از آن میشود که زندگان زمان حال خود را بهتمامی همچون حال حاضر تجربه کنند، میراث نیز تنها بهشیوهای میتواند انتقال یابد (یا روایت شود) که مبتنی بر همین غیریت یا گسستگی درون زمان است. وقتی بنیامین متذکر میشود که مورخ ماتریالیست باید «خلاف جهت جریان» حرکت کند، ژستی انتقادی را به ذهن متبادر میکند که به حرکتی گسسته از خلال
جریانی زیرزمینی میماند. بهعبارتدیگر، نوعی پیشروی از گسستگی درون کانون این جریان.
فرمول این میراث در براهنی همان است که پیرمرد در چنگش دارد: «اینها را سر وقتش به اهلش برسان». این وقت نوعی زمان دوپاره است که با جابهجایی یا انحرافی جزئی از خط سیر پیوسته زمان ظاهر میشود و فضایی خودآیین برای شکل دیگری از انتقال میگشاید. این همان وقتی است که از راه تکرار عمل میکند و نحوی از رساندن («به اهلش برسان») را القا میکند که متکی به اصل تکرارپذیریِ درجشده در هر حادثهای است. اصلی که تجویز شاعرانهاش را در آن سطر مشهور از سلان میتوان یافت: «وقت آن رسیده که وقتش برسد». بااینحال، اگر بناست میراث بر آن گسستگی درون زمان سوار شود، باید چیزی از آن غیابِ نشتکرده در پیوستار زمان که همچون خسران تجربه میشود، به درون آن هم رسوخ کند. غیابی که انتقال میراث را ممکن میسازد، ضمنا ایجاب میکند که میراث نیز همچون کتیبهها و دفینهها در معرض ابتلا به نقص و زوال باشد. اصلا همین ابتلا به زوال است که مانع از آن میشود که میراث خصلتی بتواره یابد یا به یک «دارایی مرده» تبدیل شود. در این ابتلا به زوال، انتقال میراث شکلی از تکرار در عین تفاوت به خود میگیرد. بر این اساس، تکلیف وارثان نیز در قبال میراث روشن است:
باید به میراث وفادار بود، آن را تصدیق کرد، تکرار کرد، و به کار آورد، اما گریزی هم از خیانت نیست، چون تکرار هرگز تکرار همان نیست. وجه زاینده تکرار تنها از راه همین خیانت (دستکاری در میراث) اثر میگذارد. به همین دلیل است که وارثان حقیقی یک میراث، اغلب وارثانی غیرمحق یا غیرمعتبرند.
وجه زاینده تکرار، همچنان که شکلی از خسران را به درون میراث وارد میکند، شکلی از فراموشی را نیز در فضای حافظه درج میکند. در «روزگار دوزخی»، حافظه به کتیبهای درخشان تشبیه میشود که در دل کوهی کنده شده باشد. (89) معالوصف، گذشت زمان چنان برجستگیها و فرورفتگیهای این کتیبه را میفرساید که آنچه زمانی حافظهای درخشان بود پیچوتاب خورده، به «حافظه شکنجهشده تاریخ» بدل میگردد. در «آواز کشتگان»، محمود شریفی پس از نخستین بازداشتش به مخزن کتابخانه دانشگاه تبعید میشود تا در آنجا همچون انسانی زیرزمینی به حیات ادبیاش ادامه دهد. وظیفه او در این مخزن محافظت از انبوهی از مکتوبات تاریخی یا همان «ذخایر فرهنگی» است. زیستن در چنین آرشیو عظیمی مستلزم زیستن با موشها است. مأمور ساواک (شاید مثل خود نویسنده) بهغلط فکر میکند موشها با او همدستاند. موش، برعکس، شکلی از خوردگی و پاکشدگی را به این متنها وارد میکند که امکان رهاییشان را فراهم میسازد، میل به بازخوانی را نسبت به آنها برمیانگیزد. در خصوص حافظه، این همان فراموشی آغازینی است که حافظه را به سخنگفتن وامیدارد. در «روزگار دوزخی» این قسم فراموشی نامی دارد:
براهنی آن را «یاد مسطح» مینامد، که تنها ورقی شفاف آن را از خاموشی حافظه جدا ساخته است. میراث فرهنگی بورژوایی را نیز همان زوالی تهدید میکند که یک میراث انقلابی را. آنچه ایندو را از یکدیگر متمایز میکند روایتهای تاریخیای است که پشتوانه میراث بورژواییاند و حفرهها و جهشهای درون زمان را بهکمک زنجیرههای علتومعلولی پُر میکنند. مسیر انتقال میراث فرهنگی بورژوایی «خطوط اصلی» روایتهای تاریخی عظیمی را تشکیل میدهد که هر سازه مونتاژگونه تاریخ، که پایه در گسستگیهای زمان دارد، باید از آن بگسلد یا منحرف شود؛ این انحراف حداقلی پدیدآورنده سازوکاری است که در قاموس بنیامین «دیفرانسیلهای زمان»11 نامیده میشود و بهراستی میتواند شکل دیگری از انتقال یا ارثبری و بنابراین داستانی جدید را پایهریزی کند.
این داستان جدید، یا همان که پیشتر «داستان بزرگ» نامیدیم، بیشک همچون کثیری نامنسجم از خردهروایتهایی تشکیل شده است که، بیهیچ زمینهچینی، صرفا کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. تصاویری که، زیر شکنجه دژخیمان شاه، از برابر دیدگان بسته شریفی میگذرند همه تصاویر از جانگذشتگیهای «افتادگان مغلوب»اند. بههمین منوال میتوان گفت صداهای ناهمگونی که این تصاویر را همراهی میکنند نیز نوعی «آواز جمعی شکستهای مرکب»اند. بدیو در «فرضیه کمونیسم»، مفهومی تحتعنوان «معنای ایجابی باختن در نبرد» را مطرح میکند. باختن در نبردی انقلابی همواره یک بخش سلبی دارد که عبارت از مرگها، حبسها، خیانتها و کمآوردنها است، و یک بخش ایجابی که «ظهورش معمولا زمانی طولانی میطلبد»12، شامل بازیابی تاکتیکها و استراتژیها، ابداع شکلهای جدید سازماندهی، و غیره. باید ترکیب وقایع منجر به این شکستها در یک سازه داستانی را نیز به این وجه ایجابی باختن در نبرد اضافه کرد. اما آنچه شاید مقدم بر همه اینها باشد، نوعی بازیابی وعده رهاییبخش است، نوعی تجدید پیمان یا تصدیق دوباره، که سرچشمههای کورشده آنچه معطوف به گذشته است را میگشاید، و همزمانسازیهای
مونتاژگونه را بر یک ناهمزمانی ریشهای استوار میکند. تصاویری که بهتدریج همچون خردهروایتهایی بر «یاد مسطح» شریفی جان میگیرند، همه بخشهایی از تاریخ معاصرند. و این پیوند آنها را با مونتاژ محکمتر میکند، زیرا به قول بنیامین «مونتاژ حقیقی پایه در مستندات دارد».13 اما اصطلاح «تاریخ معاصر» نباید فریبمان دهد، زیرا آنچه با «چشمان بسته» دیده میشود، نهچندان نسبتی با تاریخ دارد نه با معاصربودن. بازجوی شریفی ملامتش میکند که چرا پیشرفتهای خیرهکننده رژیم شاهنشاهی به چشمش نمیآیند، پیشرفتهایی که موجب شدهاند فرزند یک حمال به مقام استادی دانشگاه برسد. راست است که شریفی به یک معنا «سیاهیها» را میبیند، اما این همان پسدید یا تصویر بعدی (after-image) است که با بستن چشم به روی نور خیرهکننده پیشرفت، در سیاهی ظاهر شده است و شکل نامطلوبی از معاصر بودن را به ارمغان میآورد که برابر با نابهنگامی و وقتنشناسی است. رمان براهنی معرف تلاشی است برای گرد آوردن این پسدیدها یا تصاویر بعدی. بستن چشم به روی آن تجربه خیرهکننده فضای حافظهای را میگشاید که بنیامین، بهتبع پروست، آن را «حافظه غیرارادی نوع بشر» میخواند.
این حافظه آمیخته به تکرار و وعده، که در براهنی اغلب بهواسطه یک داغ خشونت فعال میشود، معاصرت زمان حال با خودش را از جا درمیآورد و (به قول خود براهنی) نوعی «عدم معاصرت» یا انفصال شبحگونه زمان را موجب میشود که، چنانکه گفتیم، میتواند اساس سرهمبندی یا مونتاژ خردهریزهای گسسته تاریخ باشد. مبارزان برای آنکه میان خود همبستگی ایجاد کنند بیشک نیاز به داستانی دارند که به آنها هویتی منسجم اعطا کند، داستانی که به قول براهنی ما را «معاصر ایشیق و اکبر صداقت و آن جوان خونینچشم سردخانه بیمارستان ارتش» (520) کند، معاصرِ نهفقط پدرانمان، بلکه برادران و خواهران و مادرانمان. و داستانی که ما را معاصر ایشان سازد لاجرم اتکا به نیروی یک «زمان از جا دررفته» خواهد داشت.
پينوشتها:
1. تصاویر مذکور به شکل خردهروایتهایی از مبارزات مردم ایران در سه دوره تاریخی پیدرپی (30 تیر 1331، 28 مرداد 1332 و 15 خرداد 1342) ظاهر میشوند. اصطلاح «دانش سیاسی» اصطلاحی است پربسامد در کتابی که براهنی راجع به انقلاب نوشته است، از جمله آنجا که یکی از اثرات مهلک استبداد را کور کردن «چشمههای دانش سیاسی معطوف به گذشته ما» میخواند. بنگرید به «در انقلاب ایران چه شده است و چه خواهد شد»، نشر زمان، 1358، ص 23.
2. بنگرید به رضا براهنی، «روزگار دوزخی آقای ایاز»، ص 153. بعد از این تنها با ذکر شماره صفحه به این منبع ارجاع داده میشود.
3. تری ایگلتون، «والتر بنیامین؛ یا بهسوی نقدی انقلابی»، ترجمه مهدی امیرخانلو و محسن ملکی، نشر مرکز، ص 172. ایگلتون عقیده دارد فاصلهگیری بنیامین از کلسازی کاذب تاریخگرایی او را به ورطه «فتیشیسم امر گسسته» نمیاندازد. ازاینجهت او، گرچه با بذل توجه به «خردهریزهایی که از قلاب مفهومیشان سُر میخورند» نیای اصحاب واسازی است، در اینجا متوقف نمیشود: زیرا درست از همین تکهپارههای سرکش و متناقض است که باید یک «پیکربندی ایجابی» ساخته شود.
4. رضا براهنی، «آواز کشتگان»، انتشارات نگاه، 1388، ص 455. بعد از این تنها با ذکر شماره صفحه به آن ارجاع داده میشود.
5. نقلقولها از مقاله «سیاست بهمثابه دیالکتیکی غیربیانگر» در «فلسفه برای مبارزان»، ترجمه فؤاد حبیبی و کمال خالقپناه، نشر نی، 1397، ص 82.
6. رضا براهنی، «چاهبهچاه»، انتشارات نگاه، 1393، ص 82. بعد از این تنها با ذکر شماره صفحه به آن ارجاع داده میشود.
7. خطاب کردن به یک «مردم در راه» بیشک بخشی از تعهد ادبی آن دوره را تشکیل میدهد. نمونه بارزش در شعر شاملو به تولید ضمایری مشترک برای ممکن ساختن این خطاب منجر میشود. برای شرح بیشتر رجوع کنید به: نیما پرژام و مهدی امیرخانلو، «خلق ضمیرهای مشترک»، «سینما و ادبیات»، شماره 69، شهریور و مهر 97، صص 202 ـ 205.
8. بنگرید به "Faith and Knowledge"، نقل از Matthias Fritsch,
Promise of Memory, State University of New York Press, 2005, p. 91.
9. مثلا در مقاله «ادوارد فوکس» میکوشد با اطلاق بصیرتهای مارکس به حوزه فرهنگ، روشی مبتنی بر ماتریالیسم تاریخی را برای مواجهه با تاریخ فرهنگی صورتبندی کند، روشی که بهلطف آن پدیدههای فرهنگی دیگر، چنانکه در روشهای علمی- پوزیتیویستی مرسوم است، خصلت بتواره نیابند. این روش متکی به نوعی ناتمامی یا رد تکرارپذیری در آثار گذشته است که تجدیدحیات و بازخوانی آنها را امکانپذیر میکند.
10. Promise of Memory, p. 190.
11. differentials of time. بنيامین در «پروژه پاساژها» مینویسد: «آنچه برای دیگران در حکم انحراف است برای من دادههایی است که مسیرم را تعیین میکند.» بنگرید به «در باب نظریه شناخت، نظریه پیشرفت (تومار N)» «درباره زبان و تاریخ»، ترجمه مراد فرهادپور و امید مهرگان، نشر هرمس، 1395، ص 92. مترجمان، اصطلاح مذکور را «گسستهای زمان» ترجمه کردهاند که نابسنده مینماید.
12. آلن بدیو، «فرضیه کمونیسم»، ترجمه مراد فرهادپور و صالح نجفی، نشر مرکز، ص 6.
13. بنـگـریـد بـه
"The Crisis of Novel" Selected Writings, vol2: in Walter Benjamin,
part1, pp 299-304.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.