|

روی دیگر سکه سیلاب

علی حاجی‌مرادی . کارشناس منابع آب

شعار روز جهانی آب در سال ۲۰۲۰ ، «آب، تغییر اقلیم و سهمی که هر یک از ما عهده‌دار آن هستیم» تعیین شده بود؛ هرگونه افزایش دانش عمومی نسبت به موضوعات صرفا علمی، آثاری را در پی خود به همراه دارند که عمومی‌ترین این اثرات بروز نگرانی‌های عمومی در بین طیف وسیعی از جامعه است. خوشبختانه با وجود افزایش گستره و عمق این نگرانی‌ها، حاصل تجارب تلخ فروردین ۱۳۹۸، بهار سال آبی جاری رحمت بارش الهی بر زحمت آن غلبه کرد و نوید تابستانی با کاهش دل‌مشغولی‌های عمومی حداقل از حیث عدم دسترسی به منابع آب لازم برای رفع نیازهای روزمره را در پی خود خواهد داشت.
اما باید اولا خشک‌سالی‌های سال‌های نه‌چندان دور دهه گذشته را دیگر به دست فراموشی سپرد یا اینکه دیگر همه‌ساله در این ایام نگران روی سکه سیلاب از پدیده‌های اقلیمی بود؟
پاسخ به این سؤال با شناخت عمومی‌تر از نظریه پدیده تغییر اقلیم امکان‌پذیر است.
شاید تناقضی که ذهن جامعه را با خود درگیر کرده، این است که مادامی که در کشور سال‌های خشک‌سالی را پشت‌سر می‌گذاشتیم، از سوی متخصصان و به‌خصوص مسئولان امر تأمین و توزیع آب به تغییر اقلیم نسبت داده می‌شد و اکنون که بیش از پیش خبر سیل از جمع هم‌ترازان غیرمترقبه خود پیشی گرفته است که باز هم به تغییر اقلیم نسبت داده می‌شود و چه دیواری احتمالا کوتاه‌تر از این موضوع که جور هر دو سمت ماجرا را قرار است به دوش بکشد؛ باید اذعان کرد که تغییر اقلیم به‌واقع می‌تواند عامل اصلی هر دو پدیده با تضاد کامل ویژگی‌های آنها باشد؛ اتفاقا از همان سال ۱۸۹۶ که توسط یک دانشمند سوئدی اولین‌بار فرضیه تغییر اقلیم مطرح شد تا سال ۱۹۸۸ که اولین پنل تخصصی (IPCC) این نظریه توسط دفتر محیط‌زیست سازمان ملل متحد برای آن ترتیب داده شد، تعریف واحدی که از آن درحال‌حاضر شکل گرفته، همان تغییر مشخص در الگوهای موردانتظار برای وضعیت میانگین آب‌وهوایی مناطق مختلف کره زمین است.
تغییرات اقلیمی باعث تغییر مکانی و زمانی در الگوی بارندگی، بالاآمدن سطح دریاها و نقاط اکستریم (حدی) دمایی مناطق مختلف کره زمین است؛ به عبارتی تغییر اقلیم ماهیتا قرار نیست منتج به افزایش یا کاهش خارق‌العاده در کمی‌ بارش یک منطقه شود. شاید تصور بعضا اشتباهی که در شرایط سال‌های خشک‌سالی کشور با استفاده شاید بی‌رویه از این عبارت در کشور در بین جامعه ایجاد شده این بوده که نهایت قدرت تغییر اقلیم در کاهش چنددرصدی بارش سالانه کشور یا یک حوضه آبریز محدود می‌شود و اتفاقا مزیت تجربه سیل این درس‌آموخته را داشت که به طیف وسیع‌تری از این پدیده پی برده شود.
بارش متوسط ۵۱ ساله کشور ایران ۲۴۷ میلی‌متر بوده و هست و این تغییر ‌اقلیم ناشی از گرمایش جهانی است که در حال تعیین‌تکلیف‌کردن برای نوع توزیع مکانی و رژیم زمانی این عدد است.
ممکن است تا چند دهه پیش از این همین بخش قابل‌ملاحظه‌ای از رقم به شکل برف و در فصل زمستان و در اثر گرمای تدریجی فصل بهار خود را با چشمه‌های خروشان و قنات‌های پرآب نشان می‌داد، ولی الان بدون حتی یک درصد تغییر در عدد کلی یک سال آبی کل آن با چند رخداد بارش چندده میلی‌متری و در فروردین خود را به زمین می‌رساند و سیل سهمگینی در ادامه‌اش ملاحظه می‌شود. هرچند قریب‌به‌یقین خبری از تغییر محسوس در مجموع ارتفاع بارش سالانه کشور نیست، ولی دیگر نه خبری از آن برف‌های یک‌متری خاطرات بزرگان فامیل است و دیگر روزی نیست که خبر سیل در گوشه‌وکنار کشور نیاید؛ (ناگفته نماند آثار گستردگی فضای اطلاع‌رسانی و مداخلات انسانی در بستر و حریم رودخانه‌ها در سال‌های اخیر نسبت به گذشته را در نتیجه‌گیری دوم نباید از یاد برد).
بنابر این روایت کوتاه و ساده‌سازی‌شده، همیشه باید منتظر سال‌های خشک‌سالی بود که مرور اسناد و آثار تاریخی به‌جامانده نشان ‌می‌دهد با تاروپود سرزمین ایران گره خورده بود و همچنین با این حد از رخدادهای حدی در وضعیت آب‌وهوایی کشور هم‌زمان با شروع دوره اجرای هرچه بیشتر بر حقانیت مدافعان مباحث تغییر اقلیم در سطح بین‌المللی با عنوان پیمان پاریس [ذیل چارچوب پیمان‌نامه سازمان ملل در تغییر اقلیم (UNFCCC) در رابطه با کاستن از انتشار گازهای گلخانه‌ای] که از امسال (۲۰۲۰) شکل اجرائی به خود گرفته است، اذعان کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.