همهگیری، ملیگرایی و حاکمیت جهانی
رونالد تیرسکی . استاد علوم سیاسی دانشکده امهرست
قراردادن پاندمی ویروس کرونا در چارچوب تاریخی، دو سطح از تحلیل را دربر میگیرد. اولین موضوع، تحلیل خود این بیماری همهگیر بهعنوان بحرانی بزرگ برای بهداشت جهانی است. دوم ارزیابی پیامدهای این همهگیری برای حاکمیت ملی، بینالمللی و جهانی. تاکنون و بهدرستی، تمرکز بر روی بهداشت و سلامت جهانی بوده و در کنار آن، پیامدهای اقتصادی وخیم این بیماری همهگیر. اما این موضوع را هم بررسی کردهایم که نظم ژئوپلیتیک جهان چگونه تحتتأثیر این بیماری قرار خواهد گرفت.
پرسش اساسی در این مورد این است: آیا مبارزه با این بیماری همهگیر، دولتهای ملی را بهعنوان هسته نظام بینالمللی تقویت خواهد کرد یا درجات جدیدی از حکمرانی جهانی بهعنوان واکنشی طبیعی به یک فاجعه جهانی گسترش خواهد یافت؟ در هر فرایند تاریخی همیشه گرایشهای متناقض وجود دارد.
بیماری همهگیر آنفلوانزای اسپانیایی بین سالهای ۱۹۱۸ تا ۱۹۱۹ از جنبشهای ملیگرایانه آن دوره جلوگیری نکرد، تعصبهای ناسیونالیستی که منجر به جنگ جهانی اول شده بود، نهتنها فروکش نکرد بلکه در نهایت منجر به جنگ جهانی دوم شد. پایه و اساس بروز هر دو جنگ جهانی، اتحاد بود. سازمان ملل متحد که در سال ۱۹۴۵ تأسیس شد، در مقایسه با اتحادیه ضعیف ملتها که در سال ۱۹۲۰ ایجاد شد، پیشرفت نشان داد. اما این یک سازمان و معاهده بین دولتهاست، نه یک دولت جهانی. نهاد اصلی سازمان ملل یعنی شورای امنیت هم برپایه پنج دولت ملی شکل گرفته است که هریک حق وتو دارند و سیاستها و اولویتهای متناقض و متفاوت ایالاتمتحده، چین، روسیه، فرانسه و بریتانیا از اتفاق آرا درباره مهمترین مسائل امنیت بینالمللی جلوگیری میکند.
ساختار ژئوپلیتیک دنیای امروز هم اغلب بهعنوان موضوع رقابت بین ایالاتمتحده و چین برای رهبری جهانی به تصویر کشیده میشود. توضیح این رقابت بسیار ساده است اما رقابت ژئوپلیتیک هیچگاه ساده نیست. حتی قبل از اینکه این بیماری همهگیر شیوع پیدا کند، مشخص بود که طرح «جاده ابریشم» پکن برای ایجاد ارتباطات زیربنایی با کشورهایی هممرز چین گرفته تا اروپا، در واقع سیاستی ژئواستراتژیک است که از طریق راههای اقتصادی و مالی از سوی حکومت چین هدایت میشود. هدف آنهم سوقدادن دولتها به سمت چین و طبیعتا بهمعنای دورشدن آنها از ایالات متحده است. یک بخش از این استراتژی شامل افزایش تجارت و سرمایهگذاری است، یعنی «سهم بازار» اقتصادی و سیاسی چین در یک کشور مشخص افزایش یابد. برخی تصور میکردند که بخش دیگر این استراتژی هم بهدامانداختن کشورهای خارجی در تله بدهی است.
اگر اینها را اهداف پکن از طرح احیای «راه ابریشم» تصور کنیم، باید پذیرفت که این اهداف بهخوبی میسر نشدهاند. پروژههای «جاده ابریشم» در بسیاری از مناطق متوقف شدهاند و درحالیکه تعدادی از دولتهای درگیر این پروژه برای حفظ تعادل در سیاستهای خود به ایالاتمتحده مراجعه کردهاند و در این میان وضعیت مالی چین وخیمتر شده است. در هر صورت، رهبران پکن میدانند که برتری جهانی بسیار پرهزینه است. آنها البته درسهایی برای آموختن از ایالاتمتحده دارند. این ایده را تا حدی میتوان مورد توجه قرار داد که واشنگتن و پکن، آتن و اسپارت زمان ما هستند. یک قدرت در حال افول است، درحالیکه قدرت طرف دیگر روزبهروز افزایش مییابد و به طرز بیرحمانهای به سمت «تله توسیدیدس» یعنی جنگ اجتنابناپذیر پیش میرود. پذیرش چنین ایدهای بهطورکامل عملی سادهانگارانه است؛ چراکه پکن و واشنگتن علاقه کمی به درگیری نظامی باهم دارند.
علاوه بر این، نگرشها نسبت به پکن در حال تغییرکردن است؛ چراکه ویروس کرونا در چین شیوع یافته است. بدیهی است که هر بیماری همهگیري از جایی آغاز شده اما نمیتوان از شیوع این بیماری در چین به سادگی گذشت. دولتها در سراسر جهان، بهطور قابلتحسینی تلاش کردهاند تا در این مورد، چین را بدنام نکنند؛ بااینحال چین در حال تلاش برای احیای اعتبار خود است.
در ماههای ژانویه و فوریه با افزایش شیوع این بیماری در چین، شرکتهای آمریکایی مقادیر زیادی ماسک و تجهیزات پزشکی صادر کردند. اما یک هفته پیش، وضعیت میان ایالات متحده و چین کاملا برعکس شد و اولین هواپیمای چینی حامل تجهیزات پزشکی در ایالاتمتحده فرود آمد. درحالحاضر چین بزرگترین منبع صادرات انواع ماسکها و دیگر تجهیزات پزشکی از جمله تهویه به ایالات متحده و دیگر کشورها است. همچنین گزارشهایی از ارسال تجهیزات پزشکی از روسیه به ایالات متحده منتشر شده است. آیا چنین تحولاتی نشانه این است که حاکمیت جهانی به این بیماری همهگیر واکنش نشان میدهد؟ به نظر میرسد پاسخ منفی باشد. در حقیقت محاسبات ملیگرایانه با شیوع این ویروس تقویت شدهاند.
اتحادیه اروپا یک مورد مهم در این زمینه است: هنگامی که اولین مؤسسات اروپایی پس از جنگ جهانی دوم ایجاد شدند، به نظر میرسید که فاجعهای که باعث شکلگیری آنها شد، شرایط مساعدی را برای «حرکت فراتر از کشور- دولت» و اتحاد اروپایی ایجاد کرده باشد. بااینحال، پس از هفت دهه، اتحادیه اروپا، ایالاتمتحده اروپا نیست و واضح است که به ایالاتمتحده هم تبدیل نخواهد شد. ملیگرایی، انگیزه اتحاد اروپایی را شکست داده است. اگر این موضوع قبلا چندان واضح نبود، اکنون ویروس کرونا آن را کاملا نمایان کرده است. آلمان، ایتالیا، فرانسه، اسپانیا و بریتانیا هرکدام سازوکار متفاوت و جداگانهای برای مقابله با کرونا اجرا کردهاند. آنها در تلاش برای واردات ماسک و تجهیزات پزشکی هم با یکدیگر و نیز با ایالاتمتحده رقابت میکنند.
علاوهبراین، اختلافهای تاریخی شمال - جنوب در اتحادیه اروپا دوباره پدیدار شده است، همانطورکه در طول بحران مالی سال ۲۰۰۸ نمایان شد. کشورهای شمال اروپا شامل آلمان، هلند، بلژیک و کشورهای اسکاندیناوی که از نظر اقتصادی پویاتر هستند و بهتر اداره میشوند، شروع به تحقیر و زیرسؤالبردن کشورهای لاتین جنوبی از جمله ایتالیا و اسپانیا کردهاند که این ویروس در آنها تاکنون بیشترین تلفات را برجا گذاشته است. فرانسه در این میان وضعیتی میانه دارد. مانند ایتالیا و اسپانیا تعداد مبتلایان زیادی دارد اما از مدیریت بهتری نسبت به این دو کشور برخوردار است.
در سطح حاکمیت جهانی، منطق جهانگرایانه سازمان ملل کمی خوششانستر بوده است. سازمان بهداشت جهانی بهتازگی یک برنامه یک دههای برای کشورهای فقیرتر برای کاهش شیوع یک میلیارد مورد شیوع انواع آنفلوانزا را که هرساله رخ میدهند، اعلام کرده است. اما شورای امنیت بهعنوان نهاد کلیدی سازمان ملل همچنان سکوت اختیار کرده است؛ در شرایطی که دولتهای ملی در حال سازماندهی واکنشها و برنامههای خود برای مقابله با این بیماری هستند. در چنین وضعیتی سازمان بهداشت جهانی به دلیل همراهیاش با چین، از سوی دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالاتمتحده، مورد انتقاد شدید قرار گرفته است.
موضوع مهم درباره هر واکنش جهانی، تأثیرگذار بودن و مشروعیت آن است. یک حاکمیت قدرتمند جهانی ممکن است تلاش کند تا یک برنامه جهانی و سختگیرانه را به کشورها تحمیل کند. اما چنین برنامهای فاقد مشروعیتی است که تنها دولتهای ملی از آن برخوردار هستند. زیرا دولتهای ملی نماینده واقعی مردم و ملتها هستند. چه کسی میداند که نیت جهانگرایانه برای انجام کار درست، چه مشکلات و چالشهایی ممکن است ایجاد کند؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.