راديو؛ رسانهاي که ميماند
پژمان موسوي
دو روز پيش، هشتادمين سالروز آغاز به کار راديو در ايران بود؛ امروز هم سالروز گشايش نخستين ايستگاه فرستنده راديويي در ايران است؛ اما اين دو مناسبت تمام بهانه نگارش اين يادداشت نيست. حتما با خود فکر ميکنيد در عصر شبکههاي اجتماعي و حاکميت فضاي مجازي در سپهر رسانهاي ايران، نوشتن از راديو ديگر چه صيغهاي است؟ ادعاي اين يادداشت چيز ديگري است: راديو رسانهاي قابل حذف نيست، حتي اگر رسانههاي ديگر هم حذف شوند راديو هيچگاه حذف نخواهد شد. از اين بالاتر، راديو نهتنها رسانهاي سنتي نيست که دورانش گذشته، بلکه اتفاقا رسانهاي متعلق به تمام دورههاست و بهشدت هم مدرن و البته کارآمد.
اگر تا چند قرن پيش صدها سال طول ميکشيد تا رسانهاي جاي رسانه ديگر را بگيرد و کهکشان ارتباطي جديدي به وجود بيايد، امروزه رسانههاي جديد فقط به فاصله چند سال، رسانههاي پيش از خود را کنار ميزنند و جاي آن را ميگيرند. شايد از همين رو هم هست که مخاطب قرن 21، ديگر آن مخاطب منعطف و آرام و سربهراه گذشته نيست و مشارکت و فعالبودن در رسانهها را بيش از ساير امور آموخته است؛ اما راديو چيست و چه ويژگيهايي دارد که آن را از ساير رسانهها جدا کرده و به آن هويت و کارکردي ويژه داده است؟ راديو سرعت زياد و دامنه نفوذِ گسترده دارد و ميتواند در زماني بسيار کوتاه، اخبار مختلف بينالمللي را به مخاطبان جهاني برساند. همچنين راديو يک رسانه ارزانقيمت و قابل حمل و براي مردمي که از سواد بهرهاي ندارند، رسانهاي شفاهي، راحت و مفيد است. برخي از راديو بهعنوان رسانهاي کور نام ميبرند، اما همين کوربودن هم مزيتهاي زيادي را براي راديو به ارمغان آورده است. مهمترينِ اين مزايا، جاذبه تخيل راديو است. ازآنجاکه راديو تنها صدا را براي بيننده ميفرستد، مخاطب ناگزير است براي صدايي که ميشنود، تصويري را ترسيم کند و ازآنجاکه دامنه تخيل عملا بيپايان است، نهتنها اشياي زنده را تصوير ميكند، بلکه مخاطبان ميتوانند از صحنههاي ناممکن و خيالي نيز تصويري داشته باشند. به اين ترتيب شنوندگان راديو منفعل نيستند و براي درک پيام مشارکت ميکنند، برخلاف تلويزيون که چارچوبهاي زماني و مکاني کاملا مشخصي دارد و نوعي تقيد را براي مخاطب ايجاد ميکند، راديو اين امکان را فراهم ميآورد تا هنگام گوشدادن، تخيل مخاطب آزاد شود و بيننده خلاقانه در امر شنيدن مشارکت کند؛ اين دقيقا همان ويژگياي است که مخاطبِ قرن بيستويکمي، از رسانه محبوبش توقع دارد. ديگر ويژگي ممتاز راديو انعطافپذيري آن است. يعني اين واقعيت که رسانه ميتواند شنونده را آزاد بگذارد تا در هنگام گوشکردن به راديو به ساير کارهاي خود نيز بپردازد. اين ويژگيها چيزي کمي نيست؛ اما بههرحال ممکن است براي برخي، راديو در کانسپتِ سنتي آن، رسانهاي کسالتبار باشد و اگر قرار باشد مانند ساير پديدهها همگام با جامعه روز و نيازهاي مخاطبان خود پيش برود، بديهي است که بايد با حفظ اصول، بهسوي تکنولوژيهاي جديد قدم بردارد؛ اما اين کار براي راديو بسيار آسانتر از ساير رسانههاست، چراکه ويژگيهايي را درون خود دارد که قابليت تطبيقپذيري بيشتري با دورانِ معاصر و مدرن دارد. همين قابليت تطبيقپذيري هم هست که ما را در اين چند سال گذشته با دو مفهوم بسيار پرکاربرد و پرتيراژ آشنا کرده است: پادکست و راديوی اينترنتي. در واقع تمام پادکستهايي که ميشنويم و راديوهای اينترنتيای که دنبال ميکنيم، همان راديو هستند با حذف و اضافه برخي آيتمها. اينها راديوي معاصرند با تمام قابليتهاي سنتي راديو بهاضافه برخي ضرورتهاي زندگي در جهان معاصر و قرن بيستويکمي. اگر رسانهها در دورهاي با قدرت انحصاري خود فرياد «تکصدايي» بودند، اينترنت آغازي براي «چندصدايي» شد و پادکستها و راديوهاي اينترنتي هم مصداقي بر آن. پادکست بهعنوان رسانهاي جديد، يک فايل صوتي ديجيتال، معمولا با فرمت MP3 است که ميتواند دانلود شود براي هنگامي که کاربر دلش ميخواهد بشنود. راديوي اينترنتي هم که کمي بعد از پادکست رايج شد، براي ارسال پيام از پهناي باند استفاده ميکند و به غير از دريافت صدا، مخاطب قادر است تصوير، نوشته و تبليغات را نيز بهطور همزمان دريافت کند. اين دو راديوي جديد در کنار انواع شبکهها و فرکانسهاي راديوهاي سنتي که البته کم هم نيستند و هنوز هم بسيار پرمخاطب، حکايت از روزگاري ميدهد که در آن راديو هنوز هم نهتنها کاربرد دارد، بلکه اتفاقا بسيار روزآمد و مورد استقبال هم هست. راديو انگار به بخشي از دنياي ما بدل شده است، دنيايي که نميخواهيم از آن دل بکنيم و ازهمينرو هم هست که هر روز به آن رنگِ تازه ميزنيم تا مجبور به خداحافظي با آن نشويم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.