از سعدي تا سپهري در جهان عرب
شرق: بهمناسبت روز سعدي و همزماني آن با سالمرگِ سهراب سپهري، مؤسسه شهر کتاب در فراخواني خطاب به اهل ادبيات و متخصصان شعر فارسي، از آنان دعوت کرد تا در مقالات و يادداشتهايي درباره سعدي و سپهري، شعر و شخصيت اين دو شاعر مطرح را بيشتر معرفي کنند. موسي بيدج، استاد و مترجم ادبيات عرب در متن زير به سعدي و سپهري در جهان عرب پرداخته است. ماندگاري نام و آثار سعدي در جهان عرب، علاوه بر قوت و قدرت انتقال و شموليت، چند دليل ديگر هم دارد. دليل اول سرودههاي عربي اوست. در ميان اين شعرها، قصيده او درباره خرابي بغداد بعد از حمله مغول، از چنان استحکامي برخوردار است که از شعرهاي درخشان ادبيات عرب به شمار ميآيد. دليل دوم اينکه سعدي سالها در جغرافياي عرب زيسته و مناسبات بسياري با بزرگان آن قوم داشته و در آن سامان دختري را هم به زني گرفته است. دليل سوم به اين مسئله برميگردد که آثار سعدي از نخستين شاعران ايراني است که به عربي ترجمه شده و مورد بحث و بررسي قرار گرفته است. در اين بررسيها، دو جهت کاملا مشخص ميتوان مثال زد: کتاب سعدي و متنبي دکتر حسينعلي محفوظ (عراقي) است که سعدي را صرفا به يک وامگير تأثيرپذير تنزل داده است. اين در حالي است که متنبي خود در زمان زندگياش دو قرن و اندي پيش از سعدي، متهم به سرقت از شاعران ديگر شده بود. کتاب ديگري که برجستگيها و نوآوريهاي سعدي را نشان داده به قلم خانم دکتر امل ابراهيم (مصري) پديد آمده است. در اين کتاب، مؤلف به دفاع از سعدي، از مواطن و بواطن سرودههاي او سخن به ميان آورده و آنها را مورد ستايش قرار داده است. در کنار آنچه گفته آمد، چه بسيار قلمنگاريهاي عربي درباره سعدي وجود دارد که از شام (محمد فراتي) تا مصر (عبدالوهاب عزام) و ديگران را در بر ميگيرد و چه بسا به دوزيستي فرهنگي عربي- ايراني سعدي نيز اشاراتي رفته است. اکنون سعدي شيرازي بحق يکي از نامآوران شعر و انديشه ايراني در جهان عرب است و رسالههاي دانشگاهي متعددی درباره آثار او به رشته تحرير درآمده است. ناگفته نگذاريم که علاوه بر سعدي، حافظ، مولانا، فردوسي و خيام (و بهخصوص خيام) براي فرهنگدوستان جهان عرب نامهايي آشنا به شمار ميآيند. در کنار شاعران گذشته ايران، آثار چند نفر از شاعران معاصر نيز به عربي ترجمه شدهاند اما بايد اعتراف کرد که شعر کلاسيک ايران بيشتر از شعر نو مورد عنايت پژوهشگران و مترجمان قرار گرفته است. اين امر مسلما علاوه بر قدرت و قوت شعر گذشتگان، به علت قدمت زماني و توجه ويژه بخشهاي زبان و ادبيات فارسي دانشگاههاي عرب صورت گرفته است. شعر معاصر ايران نيز، نه به صورت متمرکز، بلکه پراکنده ترجمه و منتشر شده اما بايد اعتراف کرد که هنوز چشماندازي مناسب براي شناختهشدنش فراهم نشده است. در اين پراکندگيها، نيما، شاملو، اخوان، شفيعيکدکني، احمدرضا احمدي، منوچهر آتشي، طاهره صفارزاده و ديگران حضور دارند. در ميان اين شاعران، دو نام تا حدودي شناخته شدهاند؛ اول فروغ فرخزاد که شعرهايش در چند کشور عربي (بدون توجه به غث و سمين بودن ترجمهها) منتشر شده و نگارنده نيز دو مجموعه (تولدي ديگر و ايمان بياوريم) او را ترجمه و در کشور کويت منتشر کرده است. پس از فروغ معروفترين شاعر معاصر ايراني سهراب سپهري است. از سپهري علاوه بر ترجمههاي پراکنده در مطبوعات عربي، کتابي شامل ترجمه گزيده اشعار او به قلم غسان حمدان عراقي منتشر شده است. پيش از آن نيز جنگي از سرودههاي سپهري به قلم محمدامين کرخي منتشر شده بود. صاحب اين قلم نيز کتاب حجم سبز را به دست ترجمه سپرده که در کنار کتابهاي منتشرنشده ديگر من منتظر فرصت بازخواني است. ناگفته نماند که در دانشگاههاي ايران مقالات متعددي از سوي استادان و دانشجويان به نگارش درآمده که در آن سرودههاي سپهري و جبران خليل جبران از جنبههاي مختلف اعم از جهانبيني و طبيعتگرايي مورد تطبيق و موازنه قرار گرفته است که بررسي آن حال و مقال ديگري ميطلبد. ديگر آنکه به دليل پيشينه ديرينهاي که ادبيات ايرانزمين به عنوان آثاري فاخر و انسانشمول دارد، در جهان عرب آوازهاي خوش يافته است و ترجمهشدن ادبيات معاصر نيز ميتواند در تقريب قلوب و تعريف هويت فرهنگي ايران و ايراني نقشي بزرگ ايفا کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.