|

ناسیونالیسم در ایران

از دهه‌های 1980 و 1990 کشمکش‌های قومی گسترش و اهمیت آن در سیاست بین‌الملل افزایش یافت. اکنون نیز نگاهی ویژه به مسئله «قومیت» و ناسیونالیسم در شاخه‌های مختلف علوم اجتماعی می‌شود. نتیجه این توجه ویژه در محافل دانشگاهی انتشار صدها کتاب و مقاله درباره نزاع گروه‌های مختلف زبانی و مذهبی و نژادی در فعالیت‌های سیاسی و نیز کشمکش سیاسی و نظامی آنها با دولت‌های مرکزی بوده است. در این زمینه کتاب‌هایی در فارسی موجود است که شاید یکی از مهم‌ترین و البته بحث‌برانگیزترین آثار کتاب «قومیت و قوم‌گرایی در ایران» نوشته حمید احمدی باشد. احمدی در این پژوهش نگاهی انتقادی به مطالعات قومی از دیدگاه روش‌شناسی دارد و می‌کوشد مسائلی نظیر قومیت و ملیت و هویت را با نگاهی نقادانه به مطالعات قومی در غرب و شیوه تعمیم غیرتاریخی مفاهیم قومیت و قوم‌گرایی و قبایل به جوامعی نظیر ایران بررسی کند. نویسنده در این کتاب ادعای بحث‌برانگیز مطرح می‌کند. او مدعی است آنچه در ادبیات کنونی علوم سیاسی و جامعه‌شناسی به قومیت و ناسیونالیسم قومی موسوم است در گذشته ایران قابل مشاهده نیست و فقط از اواسط قرن بیستم به‌بعد است که تلاش‌هایی در جهت سیاسی‌کردن مسائل زبانی و مذهبی در ایران صورت گرفته است. متخصصان امور قومیت و ناسیونالیسم به منظور تبیین علل و ریشه‌های پیدایش پدیده سیاسی «ناسیونالیسم قومی» چارچوب‌های مفهومی و نظری گوناگونی ارائه داده‌اند. نویسنده ایراد عمده در کاربرد این چارچوب‌ها را استفاده عام نظریه‌پردازان و متخصصان از این چارچوب‌ها می‌داند که توجهی به دیدگاه‌های انتقادی در مطالعه موارد مختلف کشمکش‌های قومی در گوشه و کنار جهان ندارند. او معتقد است اصطلاحاتی نظیر قبیله و قومیت و گروه‌های قومی و ناسیونالیسم قومی که در آغاز برای مطالعه موارد تاریخی خاص به‌کار می‌رفت، بعدها کاربرد عام و فراگیر و متفاوتی پیدا کرد. در این میان، خارومیانه با پراکندگی گوناگون مذهبی و زبانی توجه بسیاری از پژوهشگران امور قومیت و ناسیونالیسم را به خود جلب کرد، و آثاری بسیاری درباره عرب‌ها، ترک‌ها، بلوچ‌ها، آذری‌ها، بربرها، علوی‌ها، ارمنی‌ها، پشتون‌ها و... نوشته شد. احمدی گرایش کلی این پژوهش‌ها را به «تعمیم‌های جها‌نشمول» می‌داند که فاقد نگاه تاریخی‌گری به منطقه هستند. نویسنده در این کتاب چارچوب نظری سه‌گانه‌ای معرفی می‌کند که در آن دولت و نخبگان و نیروهای بین‌الملل نقش‌های اصلی را در تلاش برای سیاسی‌شدن اختلافات زبانی و مذهبی و شکل‌دادن به جنبش‌های به‌اصطلاح قومی در ایران بازی می‌کنند. احمدی این چارچوب را در رابطه با تحولات کردستان و آذربایجان و بلوچستان ایران به‌کار می‌گیرد تا اعتبار تجربی آن را بررسی کند. او تأکید دارد که اصلاحاتی چون قومیت، گروه‌های قومی، و قبایل معانی واحد و یکسانی ندارند و در این باره اختلاف نظر بسیار است. به باور او گروه‌های زبانی و مذهبی ایران را نمی‌توان در زمره آن دسته از گروه‌های قومی دانست که ویژگی‌های نژادی و فرهنگی یکدست دارند: «بخش‌های عمده‌ای از جمعیت کردها، بلوچ‌ها، آذری‌ها، ترکمن‌ها، عرب‌ها و بسیاری از فارس‌زبان‌ها تا همین اوایل قرن بیستم در قالب گروه‌های ایلی بزرگ و کوچک سازمان‌دهی شده بودند». او معتقد است در جامعه ایران، ایلات و گروه‌های قومی با ویژگی‌های موصوف در روش‌های غربی وجود ندارد و نشان می‌دهد که در طول تاریخ همواره میان ایلات عشایر و دولت روابطی پایدار برقرار بوده و نه‌تنها دولت‌های قدرتمند ایرانی را ایلات مهم بنیان نهاده‌اند، بلکه دولت‌ها نیز به نوبه خود به ایجاد کنفدراسیون‌های (بزرگ‌ایل) پرقدرت ایلی دست زده‌اند و رؤسای ایلات نیز به دولت‌ها کمک‌های مالی و نظامی می‌کردند. ادعای دیگر نویسنده این است که مدارک چندانی دال بر وجود حرکت‌های سیاسی محلی‌گرا در کردستان، بلوچستان و آذربایجان ایران تا قبل از اوایل قرن بیستم وجود ندارد. نویسنده سه متغیر دولت مدرن اقتدارگرا، نخبگان سیاسی و نیروهای بین‌المللی را عوامل اصلی سیاسی‌شدن قومیت و ظهور گرایش‌های سیاسی محلی‌گرا می‌داند. او تأکید دارد فرایند شکل‌گیری دولت مدرن، با تمایلات تمرکزگرایانه، در سیاسی‌شدن اختلافات مذهبی و زبانی در ایران بسیار مؤثر بوده است. او تلاش برای شکل‌دادن به هویت قومی و ظهور گرایش‌های سیاسی محلی‌گرا در ایران را حاصل روابط پیچیده میان این سه متغیر می‌داند و هرچند مدعی نیست که با تدوین این چارچوب مفهومی و نظری یک نظریه علم برای تببین ظهور قوم‌گرایی و ناسیونالیسم قومی ارائه کرده، لیکن بر این باور است که این چارچوب نظری در شرایط مشابه ممکن است در مواردی در خاورمیانه نیز قابل استفاده باشد. کتاب حاضر نخستین بار در سال 1376 به چاپ رسید. بعد از انتشار با نقدهای بسیاری مواجه شد که نویسنده در مقدمه چاپ چهارم در سال 1383 به برخی از این نقدها پاسخ می‌دهد. با این‌حال، ادعای نویسنده در این کتاب همچنان بحث‌برانگیز است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.