|

مارکسیست‌های دگراندیش

از لحظه انقلاب اکتبر تا سقوط دیوار برلین و فروپاشی بلوک شرق، بیرون از احزاب سوسیالیست، متفکرانی حضور داشتند که بر آینده مارکسیسم بسیار تاثیرگذار بودند. این متفکران خوانش ایدئولوژیک از مارکسیسم را در تضاد با رهایی نهفته در دل فلسفه عملی مارکس می‌دیدند. آنها هم منتقد چپ‌گرایی بوروکراتیک استالینیسم بودند و هم سوسیال‌دموکراسی. درباره زندگی و آثار هر یک از این متفکران آثار بسیاری منتشر شده. یکی از مهم‌ترین آثار در این زمینه کتاب «مارکسیسم دگراندیش» اثر دیوید رنتن است که مجموعه‌ای است از زندگی‌نامه‌های برخی متفکران و فعالان مارکسیست دگراندیش. در هر فصل کتاب یک یا چند متفکر از خلال روایت زندگی، مبارزات و آثار آنها با توجه به توالی زمانی و نسلی بررسی می‌شوند. ازجمله مایاکوفسکی، کارل کرش، جورج حنین، ای پی. تامپسون، دانا تور، پل باران، سمیر امین، دیوید وینجری و دیگران. نویسنده این متفکران را انتخاب کرده، چون «این متفکران یا استدلال‌های بنیادی و لحظات مهمی را در چپ بیان کردند یا دوراهه‌های عمومی را». رنتن در فصل اول چکیده‌ای از تاریخ کوتاه قرن بیستم ارائه می‌دهد. همچنین در این فصل چالش‌های نظری نسل جدید چپ با نگاه به رویدادهای جنبش سوسیالیستی در حد فاصل ۱۹۱۷ تا ۱۹۸۹ مرور می‌شوند. فصل بعدی به چهار متفکری اختصاص دارد که سرآغاز شک و بدبینی به تجربه شوروی بودند: مایاکوفسکی که به «شاعر انقلاب» معروف است. الکساندرا کولنتای رهبر سازمان زنان بلشویک که قوانینی خارق‌العاده‌ به نفع زنان صادر کرد و در ۱۹۲۲ از کار برکنار شد. آناتولی لوناچارسکی، کمیسر بلشویک آموزش‌وپرورش، حامی جنبش‌هایی در زمینه فرهنگ، جوانان و آموزش دانشگاهی که در ۱۹۲۹ برکنار شد. ویکتور سرژ، داستان‌نویس، تاریخ‌‌دان و فعال انقلابی لهستانی، که از منظر یک فعال درگیر در انقلاب اکتبر به شکست آن پرداخت. او که در دفاع نظامی پطروگراد شرکت داشت، قیام کرونشتات، مایه تردید او درباره ماهیت انقلاب شد و در سال ۱۹۲۷ به اپوزیسیون چپ تروتسکی پیوست. نویسنده در فصل سوم به زندگی کارل کرش، سوسیالیست آلمانی، می‌پردازد که در مطالعات فلسفی خود بدون دسترسی به آثار لنین به این نتیجه رسید که بین فلسفه خام و زمخت مارکسیسم بین‌الملل دوم و سیاست رفرمیستی آن وحدتی وجود دارد و همچنین بر آن بود که پژوهش در دیالکتیک باید در مرکز هرگونه مارکسیسم قرار بگیرد. او در کتاب «مارکسیسم و فلسفه» هدف مارکسیسم را توانمندسازی جنبش کارگری برای تصرف قدرت می‌دانست. فصل بعدی درباره جورج حنین، شاعر و نویسنده سوررئالیست فرانسوی- مصری، است. او از نخستین سوسیالیست‌هایی بود که به تشکیل یک حزب انقلابی و ضداستالینیست همت گمارد. فصل بعدی به مکتب مهم تاریخ‌نگاری مارکسیسم بریتانیایی موسوم به «کارگاه تاریخ» اختصاص دارد که منشا جنبش «تاریخ از پایین» است. نویسنده در این بخش به زندگی و آثار تامپسون می‌پردازد اما پیش از آن نگاهی دارد به آرای دانا تور، یکی از زنان پیشگام این مکتب. بررسی زندگی او، در کنار تامپسون، شیوه گسست از استالینیسم را آشکار می‌کند. تور یکی از موثرترین افراد در شکل‌گیری «گروه مورخان حزب کمونیست» بود. تامپسون راه تور را ادامه داد. تامپسون در همه عمر خود فعالیت نظری و عملی پیگیری در حمایت از ستمدیدگان داشت و در دو دهه آخر عمرش آنچنان درگیر جنبش ضدجنگ در انگلستان بود که مطالعات تحقیقی خود را قطع کرد. معروف‌ترین کتابش «تکوین طبقه کارگر انگلستان» امروز کتابی کلاسیک محسوب می‌شود. فصل ششم درباره پل باران روسی و و پل سوییزی آمریکایی، دو فعال سیاسی، اقتصاددان، روزنامه‌نگار و نویسنده نیمه دوم قرن بیستم، است که بیشتر به خاطر پایه‌گذاری نشریه «مانتلی ریویو»، برجسته‌ترین نشریه چپ آمریکا، شناخته می‌شوند. نسل مانتلی ریویو به جای پشتیبانی انتقادی از مسکو به تحسین سوسیالیسم کوبا روی آوردند. فصل بعدی درباره والتر رادنی، سوسیالیست آفریقایی، است. او تاریخ‌دان و فعال سیاسی بود که درباره طغیان توده‌های آفریقایی و جهان سومی تحقیق کرده بود. فصل هشتم درباره هری بریورمن و نویسنده کتاب «کار و سرمایه انحصاری» است که به مطالعه مناسبات اجتماعی سرمایه‌داری مدرن می‌پردازد و از پیدایش طبقه مدیران می‌گوید و شرح تاریخی ماندگاری ارائه می‌دهد از اقدامات مدیریتی گوناگون که تجربه مردم را حین کار از پایان قرن نوزدهم به این سو شکل داده. فصل نهم به زندگی‌ سمیر امین، اقتصاددان مصری اختصاص دارد که نویسنده بسیاری از پژوهش‌های مشهور درباره توسعه و توسعه‌نیافتگی سرمایه‌داری است. فصل آخر نیز درباره دیوید ویجری، پزشک و مبارز متعهد بریتانیایی، است که عضو حزب «کارگران سوسیالیست انگلستان» بود. او روزنامه‌نگاری بود که برای مطبوعات چپ و مخفی می‌نوشت. مقاله‌های او به توصیف ارتباط میان بیکاری و نژادپرستی و نیز بحران سرمایه‌داری می‌پرداخت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.