آیا فلانی واقعا دلش پاک است؟
علي وراميني
نقل است عارف بزرگی که به لحاظ زمانی هم خیلی از ما دور نیست، بسیار سخت صحبت میکرده و گویی وقتی صحبت میکند چیزی آزارش میدهد. شاگردی با اصرار فراوان علت را جویا میشود و او میگوید 40 سال است ریگی در دهان میگذارم تا پیش از صحبتکردن آن را در دهانم بچرخانم مبادا با سخن ناسنجیده جان دیگری را آزرده کنم. چه این داستان واقعیت باشد چه افسانه، نکته مهمی دارد و دعوت به عملی میکند که نباید به سادگی از کنار آن گذشت. ناسنجیده سخننگفتن و از روی ضرورت سخنگفتن یک گام پایینتر از «عبادت سکوت» است که بزرگان بسیاری به آن توصیه کردهاند. ما نه به سیاق آن عارفی که ریگ در دهان میچرخاند، بلکه با مهربانی بیشتری با خود هم میتوانیم سخنی نگوییم که پیش از بیان آن را از سنجههای اخلاقی رد نکرده باشیم. این امر ضرورت دارد، چراکه اولین مواجهه انسان با دیگری کلام است. با کلام یا گفتار (در کنار کردار) است که آدمی ساحات درونی خود را هویدا میکند؛ یعنی احساسات، عواطف، عقیده و باورهایش را. به قول شیخ رومی؛ آدمی مخفیست در زیر زبان/ این زبان پردهست بر درگاه جان. آدمی با انتخاب واژههایش دیگری را در مواجهه با خود قرار میدهد و او را از درونش آگاه میکند. یقینا اخلاق فرد را به ریاکاری دعوت نمیکند و نمیگوید که اگر مثلا نسبت به کسی اعتراضی داری نگو یا چاپلوسی او کن، هرگز. اتفاقا هرچه ساحتهای درونی و بیرونی فرد؛ یعنی کلام و گفتارش با عقیده، باور و احساساتش همپوشانی بیشتری داشته باشد، او را بیشتر از زیست اخلاقی و سلامت روان برخوردار میدانند. اینکه ما نسبت به کسی نفرت داشته باشیم و خود را دوستدار او بدانیم، ابدا با رهنمونهای اخلاق کاربردی سازگاری ندارد، اما اینکه ما از کسی نفرت داریم؛ اول فکر نکنیم که آیا گفتن تنفرمان به او ضرورت دارد و دوم در بهکاربردن واژههایی که برای ابراز احساس خود انتخاب میکنیم دقت نکنیم، این رفتاری غیراخلاقی در برابر دیگری است. آنچه بین ما در عالم واقع اتفاق میافتد با این اصل بسیار فاصله دارد. یعنی ما ادعا میکنیم کسی را دوست داریم، با او همدلیم، برای ما از احترام ویژهای برخوردار است، اما در کلاممان نهتنها این را ابراز نمیکنیم بلکه بدترین الفاظ را هم به کار میبریم. در فهم عرفی ما ایرانیان بسیار جا افتاده است که «فلانی چیزی تو دلش نیست یا فلانی دلش پاکه، اما زبانش بده». این از جمله باورهای بسیار نادرست ماست. گفتیم که دیگری به میانجی کلام و کردار است که میتواند به آنچه درون من میگذرد فهم پیدا کند. چطور ما این را میپذیریم که کسی را دوست داشته باشیم و با کلاممان درد و رنج غیرلازمی به او وارد کنیم و از رهگذار این جمله کلیشهای که در دلم چیزی نیست خود را از مسئولیت فعل غیراخلاقی مبرا کنیم. تالی فاسد این کلیشه دقیقا همین است که فرد کار غیراخلاقی خود را پشت چنین جملهای پنهان میکند و تکرار آن باعث میشود که امر بر او مشتبه شود که کار درستی میکند و نیاز به اصلاح ندارد؛ همانطور که در بسیاری از رابطههایمان این را تجربه کردهایم و میکنیم. درست است؛ خیلی از پدر و مادرهایی که با زبانشان فرزندشان را آزردهاند یا دوستی که دوستی را آزرده، احتمالا به قول معروف دلپاک بودهاند و در بستری رشد کردهاند که به آنها تفکر در این باب و حساسیت در کلام آموخته نشده است. امیدوارم در نسلهای امروزی این کلیشه از بین برود، واژهها را با سنجههای دقیقتری انتخاب کنیم و بدانیم که برای تکتک کلماتی که از زبان ما خارج میشود مسئولیت اخلاقی داریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.