جهان پساكرونا
مصطفی ابروشن . جامعهشناس
بيماري كوويد- 19 در كوتاهترين زمان ممكن پيامدهاي اقتصادي، سياسي، اجتماعي و فرهنگي فراواني را به دنيا تحميل كرده؛ به عبارتي ميتوان ادعا كرد هيچ پديده اجتماعيای در طول تاريخ بشريت نتوانسته در ابعادي چنين وسيع تغييراتي را در جهان به وجود بياورد، بهطوريكه با دقت در اخبار خبرگزاريهاي جهان درمييابيم كه امروزه كرونا مسئله همه دولت - ملتهاي جهان است.
شايد اولين تجربه در تاريخ تحولات بشر است كه سرعت تغييرات اجتماعي و فرهنگي در عرض چند ماه به اين گستردگي رخ داده و به نظر ميرسد بخش بزرگي از اين تحولات رفتاري و نگرشي براي هميشه با بشر خواهد ماند، زيرا زندگي در قرنطينه و فاصلهگرفتن از سبك زندگي و الگوهاي فكري كلاسيك ما را با ابعاد و كيفيت جديدي از زندگي آشنا كرده است. اين بيماري داراي پيامدهاي بنياديني در همه زمينهها بوده است. انسانها درعينحال كه عليه اين ويروس به همبستگي و وحدت رويه اجتماعي رسيدهاند، اما در دل اين يگانگي كه با هدف مبارزه عليه دشمن مشترك بشريت خود را نشان ميدهد، آن روي ديگر سكه گسست و افزايش فردگرايي را نيز شاهديم. درواقع اين انزواي اجتماعي كه به انسانها تحميل شده، روابط افراد جامعه را بيش از پيش حسابگرانه و غيراحساسي كرده است، بهطوريكه عقلانيت معطوف به هدف در روابط اجتماعي قالبهاي تعاملات رودررو را تحتتأثير خود قرار داده. درواقع با تحليل محتواي تعاملات اجتماعي درمييابيم كه احساس و عواطف روزمره، بهخصوص در احوالپرسيهاي چهرهبهچهره كمرنگتر شده است؛ به عبارتي قرنطينه خانگي انسانها را اتميزه و معيارهاي مهرورزي و نوعدوستي را متأثر از خود كرده است. وقتي در شيوههاي ارتباطات رودررو مانند دستدادن و روبوسي محدوديتهاي شديد به وجود آمده است، به نظر ميرسد هنجارها و الگوهاي جديدي در حال شكلگيري است كه قالب و محتواي تعاملات اجتماعي در آينده را دگرگون خواهد كرد. رعايت بهداشت فردي و افزايش تمهيدات بهداشتي الگوهاي رفتاري افراد را نهتنها در مقايسه با گذشته، بلكه به نظر ميرسد آثار بهجامانده از آن، حتي پس از برطرفشدن اين اوضاع همچنان دوام داشته، بهطوريكه الگوهاي فكري و رفتاري انسانها را در آينده دچار تغييرات بنيادي خواهد كرد. يكي از پيامدهاي مهم اين بيماري كمرنگشدن برخي از ارزشهاي اجتماعي و بهتبع آن شكلگيري هنجارهاي جديد خواهد بود. به نظر ميرسد برخي از باورهاي اعتقادي منتسب به امور معنوي كه در ذات دين نبوده، كمرنگ شده و باورهاي عقلاني و متقاعدكنندهتري جايگزين هنجارهاي گذشته خواهد شد. قرنطينه عمومي، حضور حداكثري مردم در خانه و بهتبع آن وابستگي شديد به فضاي مجازي باعث شد تا مطلوبيت شبكههاي اجتماعي بيش از پيش خود را نشان داده، بهطوريكه اين رسانه تبديل به امپراتوري بلامنازع شده است، زيرا شبكههاي اجتماعي نهتنها افكار و احساسات عمومي را بهخصوص در حوزه درمان در سيطره خود قرار داده، بلكه در خيلي از زمينهها رفتار دولتها نيز تابعي از فشارهاي شبكههاي اجتماعي يا خواست عمومي است. درواقع تصميمات مختلف در حوزه سياسي مانند گذشته پنهان نمانده و برخلاف گذشته در كوتاهترين زمان در فرايند داوري افكار عمومي قرار ميگيرد، بهطوريكه عملكرد حاكميت تابعي از واكنشهاي افكار عمومي در شبكههاي اجتماعي خواهد بود كه به نظر ميرسد در آينده نزديك جهاني دموكراتيكتر خواهيم داشت. هرچند فراواني حضور مردان در خانه به تنشهاي موجود در ميان زن و شوهر دامن زده است، اما كاركردهاي پنهان فراواني نيز دارد؛ بهطورمثال فرهنگ نظافت شخصي و پاكيزه نگهداشتن محيط اجتماعي، افزايش زمان با همبودن والدين و فرزندان، توجه بيشتر به امور خانواده يا ترويج فرهنگ كتابخواني را ميتوان از آثار مثبت آن برشمرد، اما يكي از مهمترين پيامدهاي اين دشمن پنهان، توسعه روزافزون و نهادينهشدن آموزشهاي آنلاين در مؤسسات آموزشي و دوركاري در سيستمهاي اداري و تجاري است كه در گذشته بهخاطر در خطر قرارگرفتن منافع عدهاي و با اين توجيه كه زيرساختهاي آن آماده نیست اجراي آن بهكلي مغفول مانده بود.به نظر ميرسد در آيندهاي نزديك دنياي ما در حوزههاي مختلف اجتماعي، اقتصادي يا فرهنگي به دوران قبل و بعد از كرونا تقسيمبندي خواهد شد، زيرا همزيستي با اين ويروس نورسيده تغييرات گسترده و بنياديني را در همه ابعاد زندگي بشر ايجاد كرده و خواهد كرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.