در گستره تلاشی بیپایان
عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب
یکی از مهمترین جنبههای نگرش سینمایی به علم، بهتصویرکشیدن سرگذشت دانشمندان است. سینما با تواناییهایی که دارد میتواند به درون ذهن این دانشمندان نفوذ کرده و بایدها و نبایدها، تناقضات و کوششهای آنها را به تصویر بکشد، رؤیاهای خواب و بیداری آنها را به خوبی نمایش دهد و البته زندگی پرفرازونشیب دانشمندان بهترین موضوع برای ساخت یک فیلم است. پس یک سناریوی خوب و یک کارگردان موفق میتواند با بنمایه قراردادن زندگی دانشمندان فیلمهای بزرگی را بسازد. فیلم «ماری کوری» نیز یکی از فیلمهای موفقی است که به یکی از بزرگترین و پیچیدهترین دانشمندان تاریخ میپردازد. ماری کوری برای من یک اوج دستنیافتنی است. یکجور بینهایتی که از مرزهای انسانی گذشته است. کسی که علم در تکتک سلولهای بدنش ریشه دوانده بود. همواره این سؤال برای من مطرح بوده که او جهان را چگونه میدید و تجربه میکرد؟ فیلم با وجود تمام زیباییاش به این سؤال مهم نمیپردازد. او در پس پلوتونیوم و رادیوم چه میدید؟ وقتی با خصلتهای عجیب این مواد جدید آشنا شد، جهان در منظر او چه تفاوتی کرد؟ ایکاش فیلم اینها را نیز به تصویر میکشید. هرچه باشد، او به نسلی کهکشانی از فیزیکدانانی تعلق داشت که درک ما از جهان را دچار تحول و تغییر بنیادی کردند. عکسی از این فیزیکدانان در کنفرانس مشهور سلوی وجود دارد که این منظور من را به خوبی میرساند. همه کنار هم جمع شدهاند؛ از ماکس پلانک و اینشتین گرفته تا پل دیراک و لویی دوبروی و ماری کوری که بهعنوان تنها زن این مجمع در خط اول نشسته است. او بیشک یکی از بزرگترین آنها بود و درعینحال یکی از مهمترین طلایهداران تغییر درک ما نسبت به جهان؛ تغییری همهجانبه از عمیقترین ریشههای بنیادی کیهان تا نقشی که یک زن با توانایی و لیاقت تمام میتواند در عرصه جهانی علم ایفا کند. جهان بیش از آنچه تصور کند مدیون ماری کوری است. درست است که ماری کوری را بیشتر بهعنوان کاشف رادیوم و پولوتونیوم میشناسیم، ولی بد نیست بدانیم او و همسرش مؤسس دو مرکز پزشکی بودند که اکنون از مراکز بزرگ درمان سرطان در جهان محسوب میشوند. بهعنوان یک پزشک وقتی میفهمم که او با تلاشهایش چه نقش مهمی در ایجاد و توسعه رادیوتراپی ایفا کرده است سر تعظیم در برابر این نابغه بزرگ بشری فرود میآورم. فیلم «ماری کوری، شهامت دانش» محصول سال 2016 و به کارگردانی ماری نوئل است. فیلم، بخش کوچک، اما بسیار مهمی از زندگی ماری کوری را به تصویر میکشد. ماری کوری اولین جایزه نوبل خود را با همسرش پیر کوری به صورت مشترک دریافت کرد. این فیلم، اندکی به زندگی مشترک ماری و پیر میپردازد، اما پیر در یک تصادف کشته میشود. فیلم به خوبی تأثیر روانی این رویداد را بر ذهن و روح ماری به تصویر میکشد. اما نکته اصلی اینجاست که با اینکه ماری از این حادثه ضربه بزرگی میبیند، اما اینگونه نیست که تلاشهای او به پایان برسد و او به خوبی نقش خود را بهعنوان یک مادر، یک دانشمند و یک انسان ایفا میکند. فیلم درواقع نشاندهنده تلاشها و دغدغههای او پس از مرگ شوهرش تا کسب دوباره جایزه نوبل است؛ کاری خارقالعاده و خارج از تصور انسانی. پیر میمیرد. یاد و خاطره او چنان در ذهن و روح ماری رسوخ کرده است که زندگی را برای او بیمعنا میكند. اما ماری برمیخیزد و دوباره در همان انباریِ مشهور که به آزمایشگاه او و پیر بدل شده بود، تلاشهای خود را ادامه میدهد. این تلاشها با تناقضات درونی بسیاری از ماری کوری همراه است. او بهعنوان یک زن باید در جامعه مردسالار آن روزگار فرانسه خود را اثبات کند. او گرچه با همسرش به صورت مشترک جایزه نوبل را برده و از این لحاظ اولین زن در تاریخ است که برنده جایزه نوبل میشود، اما حتی با این توفیق بزرگ علمی نیز هنوز باید خود را ثابت کند. بیشک اگر تلاشهای او و کسانی مانند او نبود، زنان به جایگاه امروزی نمیرسیدند. هرچند که هنوز هم زنان در بسیاری از جوامع مورد تبعیض قرار میگیرند.
از سوی دیگر او یک فرانسوی لهستانیتبار است. اگرچه در فرانسه زندگی میکند، اما لهستان را هیچگاه از یاد نمیبرد. کودکان خود را به لهستان میبرد، به آنها زبان لهستانی یاد میدهد و حتی نام اکتشاف بزرگش را به یادبود کشورش پلوتونیوم مینامد. از سوی دیگر او یک انسان است. همراه با تمام عواطف انسانی. در این فیلم عشق او را به یکی از همکارانش میبینیم؛ عشقی که شاید از دیدگاه عرفی پسندیده نباشد، ولی تأکیدی دوباره بر این نکته است که نوابغ بزرگ نیز یک انسانند با تمام انگیزهها، عطوفتها و تمایلات. جالب است که ماری کوری تمام این تصمیمات را خودش میگیرد. خودش میخواهد که اینگونه زندگی کند و این اوج فردیت و استقلال رأی یک انسان بزرگ را به نمایش میگذارد. او با وجود مشغلههای علمی فراوان یک مادر است. به فرزندان خود توجه بسیار دارد و الگویی تمامعیار برای فرزندانش به شمار ميآيد تا آنجا که یکی از فرزندان او، آیرین، خود یکی از برندگان جایزه نوبل است؛ موضوعی که خانواده کوری را بسیار رشکبرانگیز مینماید. موضوع دیگری که باید در زندگی ماری کوری به آن توجه داشت، نگاه همهجانبه او به کشفیات علمیاش است. درست است که کشفیات او در حوزه شیمی و فیزیک است، اما وی به کاربردهای این کشفیات در سایر حوزهها نیز توجه دارد. شاید مهمترین کشف او استفاده از رادیوایزوتوپهای رادیواکتیو در درمان تومورهای بدخیم است. فقط لحظهای چشمهایتان را ببندید و به این موضوع فکر کنید که از زمان این کشف تاکنون چند میلیون انسان ادامه زندگی خود را مدیون این بانوی بزرگ تاریخ علم هستند. اما او درعینحال به واسطه همین کشفیاتش بود که فوت کرد. ماری کوری در نهایت به دلیل در معرض قرارگرفتن با اشعه رادیواکتیو در طی تحقیقاتش به سرطان خون (آپلاستیک آنمی) دچار و در 66 سالگی فوت كرد. او گرچه خود را فدای علم و بشریت کرد، اما بر عواطف، تمایلات و نیز تصمیمات شخصی و انسانیاش پافشاری کرد. مجموعه همه این خصائص است که از او نهتنها یک دانشمند فوقالعاده، بلکه انسانی بزرگ در طول تاریخ میسازد؛ انسانی که دامنه تأثیراتش روزبهروز گستردهتر و فراگیرتر میشود. دیدن این فیلم تأملبرانگیز را به همه دوستداران علم و انسانیت توصیه میکنم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.