نوشدارویی برای کرونا
رضا ماهمنظر . زیستشناس و مروج علم
بیش از 100 روز از اعلام رسمی نخستین مبتلا به ویروس کرونا با نام علمی SARS-Cov2 میگذرد. در کنار تأثیرات مخربی که این ویروس بر اقتصاد جهان گذاشته، همهگیری عجیب آن، فصل جدیدی در تاریخ علم پزشکی رقم زده است، به گونهای که برخی کرونا را بزرگترین ضربه به اقتصاد جهانی بعد از جنگ جهانی دوم لقب دادهاند. در حالی سه ماه طول کشید تا مبتلایان به 100هزار نفر برسند؛ تنها طی مدت 12 روز و با ورود این بیماری به اروپا، تعداد بیماران به 200هزار نفر رسید و در کمتر از سه روز تعداد مبتلایان از 300هزار نفر فراتر رفت. تا این لحظه، بیش از دو میلیون نفر مبتلا شدهاند که بیش از 33درصد آنها ساکن ایالات متحده آمریکا با فناوری بهداشت و درمان بالا هستند. در این میان، جامعه جهانی بهداشت و درمان، سعی در کنترل این فراگیری دارد. نخستین و مهمترین قدم پیش از تهیه واکسن، پیدا کردن راه درمانی برای نجات از آن است و اینجاست که تجربههای پیشین مبارزه با ویروسها وارد میدان مبارزه میشود. این عامل بیماریزا از خانواده ویروسی «کروناویریده» است. بیماری سارس در سال 2003 و مِرس (بیماری تنفسی خاورمیانه) در سال 2016 از خانوادههای نزدیک این ویروس بودهاند که هر بار نیز میزان شیوع و کشندگی متفاوتی را از خود نشان دادهاند، اما در علائم و عملکرد شباهت داشتند. بنابراین تمامی شیوههای درمانی صورتگرفته روی این خانواده ویروسی، قابل بررسی است. گلبولهای سفید در خون، دستهبندیهای متنوعی دارند و هر یک پروتئینهای خاصی را هنگام مواجهه با عامل خارجی که به آنها پادتن میگویند، ترشح میکنند. پادتنها عملکردهای متنوعی دارند. یکی از سادهترین آنها، ایجاد پوشش پیرامون ویروس و ممانعت از ورود آنها به داخل سلولهاست. همچنین دسته دیگری از پادتنها با اتصال به ویروسها فرایند مولکولی جالبی را شکل میدهند که در آن سلولهای سیستم ایمنی از وجود ویروس مطلع شده و آنها را سریعا جذب و هضم میکنند. همچنین دسته دیگری از پروتئینهای سیستم ایمنی، تا حدود چندین ماه در خون باقی میمانند و همچون گشت امنیت در صورت برخورد با ویروس، سلولهای تخصصی مرتبط با مبارزه ویروسی را فرامیخوانند تا در کمترین زمان بهترین واکنش دفاعی صورت پذیرد. گلبولهای سفید و پروتئینهای مرتبط با آنها، همگی در خون شناور هستند و با ورود عوامل بیماریزا به سرعت وارد عمل میشوند. پس اگر بتوان این پروتئینها را از خون فرد بهبودیافته از بیماری کرونا جدا و به فرد مبتلا تزریق کرد، میتوانیم شاهد واکنش دفاعی بهتر و سریعتری باشیم. به این بخش از خون پلاسما گفته میشود و با اهدای خون افراد بهبودیافته از کرونا و جداسازی پلاسماي آن در آزمایشگاه، ممکن است شاهد بهبود افراد مبتلا باشیم. البته به شرط آنکه سیستم ایمنی فرد گیرنده نیز قوی باشد. این روش از درمان در عین موثر بودن محدودیتهای زیادی نیز دارد. نخست آنکه بسیاری از افراد ممکن است در خون خود حامل تعدادی ویروس باشند. علاوه بر آن میزان پلاسمای دریافتی از افراد دهنده بسیار محدود است و همه افراد توانایی اهداي پلاسما را نیز ندارند. همچنین ما به درستی نمیدانیم که کدام پروتئینها نقش حفاظتی اصلی را دارند و تزریق آنها نوعی درمان کورکورانه به حساب میآید. مانند کسی که برای پاسخ به یک سؤال امتحانی، همه فرمولهای کتاب درسی را بنویسد به امید آنکه یکی جواب درست باشد. واضح است که این روش درمانی مقرون به صرفه و صنعتی نیست. اما درمانهای دیگری نیز وجود دارند که برحسب تجربه به دست آمدهاند و میتوانند مؤثرتر باشند. هر ماده غذایی، ویتامینها پروتئینها و املاح معدنی خاص خود را داراست. به عنوان مثال، مصرف منابع ویتامین C برای تقویت بخشی از سیستم ایمنی توصیه میشود. در زمان شیوع دو گروه دیگر خانواده کروناویروس در سالهای 2003 و 2016، استفاده از زنجبیل و دارچین بهطور چشمگیری به بهبود مبتلایان کمک کرد و در همهگیری کروناویروس نیز دادههای آماری سازمانهای درمانی که بهطور مکمل این مواد را در غذای روزانه افراد بیمار قرار داده بودند؛ این موضوع را تأیید کردهاند. اما به درستی مشخص نیست که چه فرایندی در بدن شکل میگیرد یا چه ناقلهای شیمیایی منجر به بهبود وضعیت بیمار میشوند. در نتیجه نمیتوان با قطعیت مصرف زنجبیل و دارچین را توصیه کرد، اما بنا بر تجربههای گذشته، احتمالا مفید و کمعارضه خواهند بود. البته از نظر اقتصادی نیز عملیتر از پلاسمای خون است. طرفداران طب تجربی با ارائه مشتقات این مواد خوراکی، همچون عصاره زنجبیل یا کپسول دارچین در کشورهای خاور دور و آمریکای شمالی امیدوارند به موفقیتهایی در کنترل بیماری دست یابند. اما با مطالعه انواع مکانیزمها و برهمکنشهای مولکولی میان ویروس، سلولهای بدن و سیستم ایمنی، میتوان پروتئینهایی تولید کرد که در هر مرحله از فعالیت ویروس جلوگیری کند و حتی توسط سیستم ایمنی جذب شوند. در تحقیقی که توسط دانشمندان سوئدی در دانشگاه بریتیش کلمبیا در کانادا صورت گرفت، با استفاده از کشت سلول انسانی در محیط آزمایشگاهی و دستکاری گیرندههای سطحی ویروس به کمک آنزیم تبدیلکننده آنژیوتانسین محلول در خون انسان (hrsACE2)، موفق شدند مانع از ورود و اتصال ویروس کرونا به داخل سلولهای سالم شوند. به بیان سادهتر گیرندههای سطحی ویروس توسط یک آنزیم غیرفعال میشدند. این تحقیق که در مقالهای در نشریه معتبر Cell به چاپ رسیده است، نشان میدهد که hrsACE2 دارای اثر بازدارندگی در رشد ویروس SARS-Cov2 است و قادر به کاهش ویروس به میزان ۱۰۰۰ تا ۵۰۰۰ برابر حالت عادی در کشت سلولی بود. با اینکه این دستاورد، جهش بزرگی در مبارزه با این بیماری است، اما باید به این نکته دقت کنیم که پوشش سطحی ویروس و گیرندههای آن بسیار شبیه به سلولهای بدن هستند تا بتوانند سیستم ایمنی بدن را فریب دهند. این موضوع برای مصرف داروهایی که به تازگی تولید خواهند شد، خطرساز است. چرا که دانشمندان به درستی نمیدانند آیا آنزیم تغییردهنده گیرندههای سطحی ویروس، ممکن است به صورت ناخواسته باعث اختلال در گیرندههای سطحی سلولهای بدن شوند؟ آیا ممکن است باعث اختلال در عملکرد بافتهایی شوند که هنوز به درستی از ساختار گیرندههای سطحی سلولهایشان اطلاعات کافی نداریم. آیا این عوارض قابل چشمپوشی و موقت است و یا ممکن است تأثیرات جبرانناپذیری در بلندمدت بر جای بگذارند؟ داروی مذکور و بسیاری از داروهای مشابه، باید چندین مرحله تأیید را پشت سر بگذارند. پس از تست اولیه بر روی بافتهای انسانی در آزمایشگاه، باید در بدن حیوانات نیز مورد بررسی قرار گیرند. سپس در گروههای محدود انسانی کوچک و بزرگ و در نهایت وارد بازار شوند. هرچند که پس از عرضه ممکن است عوارض جدیدی از آنها پدیدار شود و یا در نسلهای بعدی تأثیرگذار باشند. بنابراین تأیید دارو از طریق نهادهای شناختهشده بینالمللی همچون سازمان بهداشت جهانی و سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) ممکن است چیزی در حدود دو تا 10 سال زمان ببرد. این در حالی است که ویروسها و بسیاری از عوامل بیماریزا دائما در حال تغییر و تکامل هستند. به عنوان مثال ویروسهای خانواده کروناویریده ساختار ژنوم نسبتا بلندی در حدود 27 تا 32 هزار باز آلی دارند. پس این دسته از ویروسها با توالی طولانی، احتمال جهشهای فراوانی را دارند و ممکن است در سالهای آتی نیز شاهد همهگیر شدن نمونههای مشابه ویروس کرونا باشیم. بنابراین بهترین و مؤثرترین راه، رعایت موارد بهداشتی، کاهش استرس و تقویت سیستم ایمنی بدن است. همچنین عدم حضور در فضاهای مشکوک و آگاهی عمومی از نحوه ابتلا به این بیماری، بهترین و مؤثرترین راه مقابله با ویروس است. امید است که راهکارها و سیاستگذاریهای جهانی هرچه زودتر به ریشهکن شدن این بیماری منجر شوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.