گزارشی از دیدار و گفتوگو با شهریار احمدی، نقاش- بخش پایانی
تلاقی دو دریا
پرويز براتي بخش اول این گزارش- گفتوگو سهشنبه دوم اردیبهشت منتشر شد و امروز هم بخش پایانی آن را میخوانید.
این مجموعه را در سوئیس نمایش دادم. در نمایشگاه وسط گالری میز چیده بودند برای شام، پیانویی بود و یک اُپراخوانِ تِنور را به همراه یک پیانیست بلژیکی دعوت کرده بودند که شعرهای حافظنامه گوته را به صورت اپرا میخواندند. در این مجموعه سادهترین، طبیعیترین و قدیمیترین فرمهای عاشقانه را انتخاب کردم. 10 سال بعد مجموعه دیگری آمد به نام «مَجمع البحرین» یا «تلاقی دو تا دریا» که باز هم همان معنا را میرساند؛ همهاش یکی است که دنبال کسی میرود که قهر کرده و همهاش دنبال فقدانی است. مجموعه معراج مجموعه «معراج» جزء کارهای شاخص شهریار احمدی است. معراجنامه کتابی است که به روایت داستان معراج جسمانی و روحانی پیامبر اکرم(ص) میپردازد و هنرمندان مسلمان ایرانی به نسخهبرداری و نگارگری مضامین تصویری آن پرداختهاند. از او میخواهم از علاقهاش به اشعار مولوی و داستانهای کهن بگوید و میپرسم: این متون قدیمی و ادبیات متقدم ایرانی چقدر به شما جهت میدهد؟ ظاهرا بیشتر کارهایتان برگرفته یا متأثر از متون کهن داستانی و عرفانی یا اشعار مجموعههایی مانند معراجنامه است؟ «متأثر» کلمهای است که در عین حال که درست باشد، شاید گمراهکننده هم باشد؛ چون ادبیات را بهعنوان «سورسی» که برای خودشان رهاست، نگاه میکنم. در واقع ادبیات من را به وجد میآورد؛ این است که میگویم ادبیات در واقع ممکن است یک عبارت باشد، مثلا «خَمرخوردن با اژدر در تموز» که اشاره به زیستن حلاج دارد؛ راز عجیبی در این عبارت است و وجدی در آدم به وجود میآورد. به خودت میآورد که تو هم در آن سهیم شو و چنین چیزی درست کن که دیگران هم به وجد بیایند. تأثیر ادبیات اینطور است؛ نه اینکه من بخواهم واقعه بر سرِ دار رفتن منصور حلاج را نقاشی کنم، شما آن را به بهترین شکل در تذکرهالاولیا میبینید یا از آن قویتر در «روزگار دوزخی آقای ایاز» رضا براهنی که اول رمان [بهزعم من] دست و پای حلاج را قطع میکند؛ خیلی هولناک است؛ از آن هولناکتر مگر امکان دارد؟ وقتی این رمان را بهتازگی میخواندم، نفسم در سینه حبس شده بود. ادبیات، فلسفه، فکر و طبیعت و هر آنچه به کار نقاش میآید، اینطور در کارم حضور پیدا میکند. فقط هم یکجور نیست و فقط به یک دلیل حضور پیدا نمیکند؛ مثلا مجموعه «معراج» در سالهای 83 و 84 جرقهاش در ذهنم آمد و در سال 87 شروع به کار کردم. اساسش ماجرایی در زندگیام بود. حالا جالب است این برخلاف آن چیزی است که ادعا میکنم نقاشیام چیزی جدا از زندگی من است و ربطی به زندگیام ندارد و انگار پروژهای است که اگر بمب ببارد یا گل ببارد، چندان اثری در نقاشی من نمیگذارد. نقطه شروع مجموعه معراج، برخلاف چیزی است که من تصور میکردم. زمانی بود که یکسری از دوستان خیلی نزدیک به هر دلیلی من را دوره کرده بودند؛ سوءتفاهم و حسادت، کمکاری من، بیمعرفتی من یا توقع زیاد آنها، حالا هر چه، باعث شد یکسری از دوستان نزدیک من از دایره دوستی من خارج شده و حتی به دشمن تبدیل شوند. اینجاست که این جرقه در ذهن من زده میشود که حضرت محمد(ص) به پیشگاه خدا رفته و سیر آفاق و انفس میکند. با یک راهنما و حامی بزرگ میرود که حامی را هم راه نمیدهند و محمد(ص) به پیشگاه خدا میرود، فرشتهها به استقبالش میروند و تنها کسی که به معراج میرود، محمد(ص) است. این بر مبنای آنچه است که ما در روایات داریم؛ البته ابنسینا معراجنامه و بایزید هم معراجنامه دارند؛ اما محمد(ص) یکدفعه خودش را در دایره دشمنانش میبیند. خودم را بلاتشبیه در هیئت محمد(ص) میدیدم که دوستانم را دعوت کردهام و به خون من تشنهاند. من به آنها نان و آب میدهم و لااقل به آنها محبت میکنم و آنها اینطور با من برخورد میکنند. در مقطع کوتاهی ایدهاش اینطور شروع میشود؛ اما اینکه معراجنامهها را ورق بزنم که کدام خوب است یا نه، اینطور نبود. علاقهای هم نداشتم. سالها قبل هم از نگارگری ایرانی بَدم میآمد؛ تا بعد از مرگ فریدون مامبیگی از نگارگری ایرانی متنفر بودم؛ به واسطه آموزشهایی که در هنرستان از طریق بیژن اخگر دیده بودیم. بیژن اخگر برادر مجید اخگر و معلم ما بود؛ دیدگاه مدرنی داشت، به قول خودش این تزیینهای بیخود و بیجا در نقاشی او را آزار میداد. میگفت به زبان خیلی فروکاهیده درست است که مینیاتور هنر ایران بوده، ولی هنر زمان ما نیست و مصرفش برای زمانی دیگر است که برای کتابآرایی و اینها مناسب بوده. تا یادم نرفته بگویم این دو برادر خیلی روی من تأثیر گذاشتند و بیشتر از چیزی که میتوان تصور کرد، وامدار آنها هستم. باری دقیقا اولین کاری که از معراج داشتم، خودم را در استایلی تجسم کردم که چند نفر از دوستانم دارند به من تیر میزنند. سوار در حال یورتمهرفتن است. انگار ژست میگیرد، ولی ژستی در کار نیست، بیشتر ژست فقدان را برای ما میگیرد؛ فقدان به معنای امری که نیست، ولی ما وانمود میکنیم که هست. سواران تابلوهای احمدی اینچنیناند؛ مُرددند و ایستاده و از خدایشان است که نروند! احمدی یک لحظه مکث میکند و با حالتی مکاشفهگونه، انگار نکتهای به ذهنش رسیده باشد، ادامه میدهد: نکتهای را درباره مجموعه «معراج» باید بگویم؛ اگر یادتان باشد، آخرین نمایشگاهی که آقای سمیع آذر در موزه هنرهای معاصر تهران گذاشت و بعد موزه را تحویل داد، «شاهکارهای نگارگری» بود که کتابش هم بیرون آمد. در این نمایشگاه یک نگاره معراجنامه هست متعلق به نسخه خمسه نظامی کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار (شهید مطهری)؛ نمیدانم نقاشش کیست، ولی بینظیر است؛ یعنی من پیشِ خودم گفتم خدایا این اثر چرا اینقدر خوب است و ایکاش من صاحب این قطعه نقاشی بودم و آن را میزدم به دیوار و ساعتها نگاهش میکردم. جزء معدود کارهایی است که آرزو داشتم آن را داشته باشم. من که نمیتوانم آن را داشته باشم؛ نه پولش را دارم و نه اجازه خرید آن را. کپیاش هم که چنگی به دل نمیزند؛ چون داشتم. در ذهنم بود یکی عین آن برای خودم درست کنم. بعد گفتم این چه کاری است که عین آن را درست کنم؟ بهتر است که معراج خودم را درست کنم. نتیجه کار، چهار، پنج اثر هنری درباره معراج شد که یکی از آنها در بینال ونیز هم به نمایش گذاشته شد. تعدادی دیگر از این مجموعه را با رنگهای دیگر در گالری اعتماد دوبی به نمایش گذاشتم که هرکدام الان در نقاط مختلف دنیاست. بعد از رومی در جامم این مجموعه بزرگترین مجموعه از کارهای من است. این مواجهه دلپذیر با نگارههای ایرانی عاملی نشد که همین روش را برای دیگر نگارههای نقاشی ایرانی اجرا کنید؟ نه؛ همیشه این اتفاق نمیافتد. این از اتفاقهای نادر است که میافتد. اتفاقا خیلیها تصور میکنند که میشود مینیاتورها را کمی در فتوشاپ دستکاری و بعد همان را بزرگ اجرا کرد و این کار محشری است. شاید واقعا عدهای این کار را بکنند و خیلیها فکر میکنند من هم این کار را میکنم؛ اما دیدگاه من اصلا این نیست. این سهل و ممتنعبودن هم حکایتی دارد. معراجنامهای که روی آن بحث میکنیم، مثال خوبی است از مسئله عدول شما از زیباییشناسی نگارگری که شبیه دوئل است؛ دوئل بین کنش نقاشانه شما از یک طرف و تمثالهایی با ریخت و شمایل نقاشیهای سنتی ایران. بله؛ به اصطلاح خوبی اشاره کردید؛ دوئل. گاهی ترسی هم ذهنم را در بر میگیرد میگویم اگر کسی که پرت باشد، گیر بدهد و بگوید این معراجنامهها را گرفتی و با تکنیکی شتابزده و احمقانه همینطور پشت سر هم کار کردی! من چه دارم بگویم. انگار واقعا دوئل است. میگویم در شیوه سنتی، رنگ با ظرافت در تمام پرده یکسان به کار برده میشود. ولی احمدی برخلاف نگارگران ایرانی، رنگ را در کارش تکهتکه به کار میبرد و معمولا مرکز عناصر بصری را با رنگ اشباع میکند. از سوی دیگر، بهکارگیری خطوط تیز و صاف، یکی دیگر از روشهای عدول این هنرمند از شیوه هنرمندان نگارگر است. برخلاف نگارگران سنتی که کادر عمودی را برمیگزینند، او از کادرهای افقی و کشیده استفاده میکند و... در واقع به نظر میآید این دوئل اساس کار اوست. احمدی درحالیکه مثلثی خیالی بالای سرش ترسیم میکند، با حالتی فکورانه ادامه میدهد: ولی قرار نیست اینجا کسی قربانی شود و کسی پیروز. من فکر میکنم ما آنقدر که مینیاتور را دستخوش تغییر کرده و آن را از اشباع معنایی تهی کردهایم، باز به نفع معراجنامه شده است. در روزگار امروز چه کسی به فکر معراجنامه است؟ در شرایط فعلی، کاری کردم که عدهای نام معراجنامه را دوباره بشنوند. بعد این برخورد «آیکونیک» است. طرف با تماشای کار من، فقط میگوید اسبها. میگویم کو؟ اینجا شما اسبی میبینید؟ میگوید آن که فرشتهها را دارد. میگویم کو فرشتهها؟ اینها که تکههای رنگ است. به تعریف موریس دِنیس کاری ندارم که میگوید نقاشی قبل از طبیعت بیجان و پرتره انسان و هر چیز دیگر، یک سطح پوشیده رنگ است. میگویم کجایش مینیاتور است؟ کجای مینیاتور قشر رنگ دارد؟ از نگاهی سوبژکتیو، پروژه فکری شهریار احمدی را میتوان در یک عبارت کلی صورتبندی کرد: تناقضات معاصر و تنش درونی آن در نقاشی. او تناقضها، ناتمامیها، ابهامها و خلأهای درون دنیای معاصر را بهخوبی از طریق تلفیق انتزاع و فیگوراسیون به تصویر میکشد. تناقضها و انفجارهای ناشی از مدرنبودن، سمپتوم بیماری مدرنیسم هستند که تجربه اضطراب، زخم و تروما را تداعی میکنند. در این تابلوها همواره ردپایی از تنش دیده میشود. زمانی دلوز گفته بود نقاشی انتزاعی با تنش تعریف میشود؛ در این تابلوها بهخوبی شاهد بسط و گسترش این ایده هستیم. حدیث نفسم را بر زبان میآورم و میپرسم: سرتو یا مشخصه دوران ما را چطور در نقاشیهایتان میآورید؟ آن مشخصه دوران ما از نظر شما چیست؟ به کوتاهی پاسخ میدهد: مشخصهاش شاید آگاهی از یک تناقض تلخ باشد؛ نوعی طنز کنایی. طنزی که در کارهای شما هست، مثلا در مجموعه «رومی در جامم»، به نظرم همین آگاهی از یک تناقض تلخ را نشان میدهد... به نظرم اگر کسی بخواهد از چیزی سر درآورد تا درباره امر معاصر صحبت کند با فرقش با انسان امروز و دوران، حتما مقاله «معاصر چیست» آگامبن را بخواند. آگاهی از وجود، ظلمت میدهد؛ یعنی این آگاهی است که کیفیت معاصربودن میدهد. با شعر «قرن من» ماندلشتایم شروع میکند؛ قرن، تکهپاره است، میگوید ستونفقراتش باز شده. با تعریف آگامبن میتوان استدلال کرد که انسان معاصر یعنی دلالها، بازاریها و کسبهای حرفهای که خوب میدانند چطور یک تومان را دو تومان کنند! یا مثلا اینها که بنگاه املاک یا... دارند. اینها سوار بر اتفاقات روز هستند و فرزند زمانه خودشان؛ اما معاصر نیستند؛ انسان معاصر میرود کمی عقبتر در تاریکی مینشیند با دو چشم؛ میداند دنیا چه خبر است، با دانستن حالا تن میدهد یا نمیدهد. به نظرم این انسان معاصر است؛ میداند انتخابی نیست. حالا در حوزه سیاسی میگوید سرمایهداری تنها راه است؛ چیزی که خود سرمایهداری هم میگوید یا سوسیالدموکراسی بهعنوان راه سوم عنوان میشود. معمولا آرتیستها اینطوری هستند؛ عقب میایستند و مثل چشم سراسربین و با یک سر و گردن بالاتر از همه، حواسشان هست. دوستی دارم به نام رامین دهدشتیان؛ کار هنری میکند و شاعر هم هست. یک بار گفت تو باید سعی کنی با «تواضع» یک سر و گردن از همه بالاتر باشی. فکر میکنم این تواضع، بهنوعی همین آگاهی باشد. اینکه آگاه باشی که موج میآید یا نه؛ مهم نیست دل به آن میسپاری یا نه.
بلند میشویم و به طبقه دوم میرویم. آن پردههای عظیم و معروف نقاش 40ساله، در طبقه دوم همین ساختمان قدیمی تجسم مییابند. چند روز قبل از این دیدار، «وجد بُراق از مجموعه معراج» تابلویی پنجمتری از احمدی در دوازدهمین حراج تهران به رکوردی درخور توجه دست یافت. روزنامهای نوشت «هنرمند خوب، هنرمند زنده است». نویسنده عقیده داشت نسل جوان هنرمندان ایرانی که شهریار احمدی و پویا آریانپور نمایندگان برجسته آن هستند، در حال تسخیر بازار هنر ایران هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.