ریسک ورشکستگی در کمین ایرلاینها
مجید سبزه- پژوهشگر و کارشناس اقتصاد هوانوردی
حملونقل هوایی یکی از مهمترین ابزارها برای انتقال افراد و کالاها محسوب میشود. بهجرئت میتوان گفت که این صنعت موجب تسریع در روند رشد اقتصادی، تجارت جهانی، سرمایهگذاری بینالمللی و صنعت گردشگری شده است. در کشور ما سالانه بیش از 180 هزار پرواز داخلی و 37 هزار پرواز خارجی توسط ایرلاینهای ایرانی انجام میگیرد که در این پروازها حدود 26 میلیون مسافر و 55 هزار تن کالا جابهجا میشوند. صنعت حملونقل هوایی از فرصتهای رشد بسیار زیادی برخوردار است اما باوجوداین همواره شاهد ورشکستگیهای متعدد شرکتهای فعال در این صنعت در سطح جهانی هستیم. شاید بتوان گفت ورشکستگی از خصیصههای مهم این صنعت است؛ چراکه صنعتی پرخطر، لوکس و گران است. عوامل ورشکستگی ایرلاینها را میتوان در دو سطح بررسی کرد. در سطح اول ریسکهایی قرار دارند که بهطور مستقیم بر درآمدها و هزینههای ایرلاینها تأثیر میگذارند و خود در سه دسته طبقهبندی میشوند. ریسکهای دسته اول مستقیما درآمد عملیاتی یا میزان فروش ایرلاینها را متأثر میکنند. یک نمونه از آن فصلیبودن صنعت هوایی از نظر زمانی است؛ بهطوریکه بیشترین درآمد آنها در فصل تابستان بوده و برای جبران کاهش درآمد در فصول دیگر و مدیریت بهتر ریسک باید اقدام به ارائه تخفیفات در قیمت بلیت کنند تا تقاضا را تحریک کرده و تا حدی این کاهش درآمد را جبران کنند. مورد دیگر در این زمینه تبلیغات ناصحیح، روش بازاریابی اشتباه، ضعف روابط عمومی یا شایعهپراکنی علیه یک شرکت بوده که منجر به کاهش شدید درآمد آن میشود. دسته دوم ریسکهایی هستند که مستقیما هزینههای این شرکتها را نشانه رفتهاند و باعث تحمیل هزینههایی به این شرکتها میشوند. یک نمونه از آن تدوین قوانین و مقررات زیستمحیطی توسط دولتها یا مجامع بینالمللی در راستای تکالیفی است که منتج به کاهش حداکثری میزان آلودگی ناشی از هواپیماها اعم از انتشار گازهای گلخانهای میشود. الزام به رعایت این استانداردها برای ایرلاینها منجر به تحمیل هزینه و رعایتنکردن استانداردهای مذکور و نیز منجر به تحمیل جرایم و عوارض سنگینی بر آنها میشود.
نمونه دیگر آن نیز تحمیل هزینههایی برای تطابق با مقررات ایمنی پرواز پایدار است که شامل الزامات پشتیبانی و تعمیرات بوده و رعایتنکردن آنها نیز منجر به جرایم مالی بیشتر و خسارات جبرانناپذیر دیگری اعم از سقوط هواپیما میشود. دسته سوم ریسکهایی هستند که همزمان درآمدها و هزینهها را هدف قرار میدهند. یک نمونه از آن احتمال وقوع حملات تروریستی یا جنگ است. افزایش احتمال وقوع جنگ یا یک حمله تروریستی علاوه بر اینکه تقاضای سفرهای هوایی را کم کرده و درآمد ایرلاینها را محدودتر میکند، باعث افزایش هزینههایی مانند هزینه تأمین امنیت هواپیما، خدمه و مسافران و حتی پرداخت هزینه مضاعف جهت خرید کلوزهای پوشش جنگ و حملات تروریستی از بیمه میشود. مثال بارز آن تأثیر حملات تروریستی 11 سپتامبر 2001 بود که هم باعث شد شرکتهای هواپیمایی تدابیر امنیتی شدیدی را اعمال کنند که هزینه هنگفتی به همراه داشت و هم بخشی از مسافران به علت ترس از حملات مجدد و حتی ترس از تدابیر امنیتی از سفرهای هوایی منصرف شوند. نمونه دیگر در این زمینه وقوع بحرانهای مالی و اقتصادی و همچنین معضلات اقتصادی حلنشده است. بحرانهای مالی و شرایط رکود تورمی منجر به افزایش قیمت سوخت و کاهش تقاضا برای سفرهای هوایی میشود. افزایش قیمت سوخت بر ایرلاینهایی که ناوگان قدیمیتر و پرمصرفتر دارند، بیشتر آسیب وارد میکند. در ایران برای مدیریت این موضوع درحالحاضر شاید بهترین راهحل، ارائه سوخت با نرخ دولتی یا پرداخت یارانههای سوخت به ایرلاینها باشد. بحرانهای اقتصادی منجر به نوسانات نرخ ارز و نرخ بهره میشود و ارزش بدهیها و داراییهای ارزی ایرلاینها را تغییر میدهد و نرخ وامگیری و بازده نهایی سرمایهگذاریها را دستخوش تغییرات میکند. برای مدیریت بهتر این موضوع میتوان از اوراق مشتقه استفاده کرد که البته استفاده از انواع آنها در بستر بازار سرمایه ایران هنوز بهطور کامل میسر نیست. نمونه بعدی که این روزها نیز صنعت هوایی ایران و جهان را درگیر کرده است، ویروس کرونا یا هر بیماری اپیدمیک دیگر است. گسترش این بیماریها بهشدت منجر به کاهش تقاضا از سفرهای هوایی، کاهش درآمد ایرلاینها و همچنین تحمیل هزینههای سنگین عفونتزدایی و پاکسازی محیط شده است. در سال 2003 علت گسترش بیماری سارس به مسافرتهای هوایی نسبت داده شد که به دنبال آن کاهش تعداد مسافران، لغو بسیاری از بلیتها، لغو بسیاری از پروازها، مرخصی خدمههای ایرلاینها و فرودگاهها خسارات قابلتوجهی به صنعت هوایی وارد کرد. پروازهای آسمان اروپا در همین بحران کرونا در بعضی از روزها به نسبت همین روز در سال قبل به اندازه 90 درصد کاهش یافته است. مثلا در 29 مارس سال جاری بین ساعت هشت صبح تا 12 ظهر فقط 350 هواپیما در حریم آسمان اروپا به پرواز درآمدند درحالیکه در روز 31 مارس سال گذشته در همین ساعات، بالغ بر 2876 هواپیما از آسمان اروپا عبور کردهاند. به گفته مدیرعامل یاتا «بدون شک بزرگترین بحرانی است که صنعت حملونقل هوایی تابهحال به خود دیده است». تنها چیزی که ممکن است قسمتی از این زیان را جبران کند، هزینه فرصت کاهش مصرف سوخت به علت کاهش تعداد سفرهاست. شاید ادامهیافتن بیماریهای اپیدمیک منجر به تغییراتی در ساختار داخلی هواپیماها نظیر نحوه قرارگیری صندلیها شود. بهعنوان یک راهحل اضطراری میتوان از چیزی شبیه به گواهی سلامت برای مسافران نیز استفاده کرد که البته کاری زمانبر و هزینهبر است اما قطعا نباید هزینه آن بر دوش ایرلاینها قرار گیرد. نمونه آخر از ریسکهای دسته سوم نیز ریسک کشور یا ریسک سیاسی است که ایرلاینها با آن مواجه هستند. تحریمهای ظالمانه علیه ایران و از جمله تحریم صنعت هوایی کشورمان و بالاخص تحریم ویژه برخی از ایرلاینها منجر به کاهش درآمد و همچنین افزایش هزینههای آنها میشود. اگر این سه دسته از ریسکهای سطح اول به روش صحیحی مدیریت نشوند و تدابیری برای کنترل آنها اندیشیده نشود به عللی چون هزینه ثابت بالای ایرلاینها، حساسیت یا کشش بالای تقاضا با عوامل مذکور، تقاضای دورهای یا فصلی برای خدمات، رقابت شدید و... منجر به بروز ریسکهای دیگری میشود که در سطح دوم قرار دارند. این ریسکها شامل ریسک کمبود نقدینگی، ریسک سرمایه در گردش، ریسک اهرم مالی، ریسک تجاری و... هستند. آنچه اکنون برای مدیران این صنعت واجب است اولا شناسایی دقیق این ریسکها بوده و ثانیا پس از شناخت باید تدابیری برای مدیریت صحیح آنها بیندیشند. یکی از این روشها سناریونویسی برای وضعیتها و رخدادهای محتمل آتی است تا در صورت وقوع هر وضعیت بتوانیم بحران را مدیریت کنیم و از قبل برای آن وضعیت برنامهای تدوین کرده باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.