|

مطالعات مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست‌جمهوری از تعدد خطای انسانی در سیل گلستان حکایت دارد

خطای مهندسان سیل‌ساز

شرق: سیل فراگیر فروردین 98، خانه و کاشانه بسیاری از مردم ایران را از بین برد. شاید به دلیل گستردگی ابعاد این سیلاب بود که کمیته‌ای حقیقت‌یاب تشکیل شد تا مقصران واقعی خسارات ناشی از سیل را شناسایی کند. اما این کمیته هم پس از یک سال، گزارش خود را اواخر سال 98 به رئیس‌جمهور تقدیم کرد و این در حالی است که رضا اردکانیان، وزیر نیرو در گفت‌وگو با «شرق» از مفاد گزارش ارسال‌شده به نهاد ریاست‌جمهوری اظهار بی‌اطلاعی می‌کند. هنوز این گزارش در معرض قضاوت افکار عمومی قرار نگرفته است و کسی نمی‌داند سهم دستگاه‌های مختلف در بروز خسارت به مردم چقدر است اما مطالعات مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست‌جمهوری برای یکی از مناطق درگیر سیلاب سال گذشته نشان می‌دهد که خطاهای انسانی متعدد خسارات سیلاب در استان گلستان را گسترش داده است. بر اساس گزارشی که این مرکز تهیه کرده است، در استان گلستان منابع ملی هزینه شده تا طرح‌های زهکشی اجرا شود یا انحراف در مسیر رودخانه طبق تصمیم یک مقام سیاسی(در زمان وقوع سیلاب) ایجاد شود اما نتیجه صرف این هزینه‌ها، تشدید خسارت سیلاب برای مردم بوده است. اجرای پروژه‌هایی که بر پایه محاسبات غلط مهندسان انجام شده، گمیشان را به‌عنوان شهری که نزدیک رودخانه نیست، زیر آب برده است‌‌. آن‌طور که در گزارش مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست‌جمهوری آمده است، سیلاب گلستان تبعات سیاسی هم به همراه داشته و عدم واکنش به‌موقع رئیس‌جمهور به بزرگ‌ترین سیلاب تاریخ این استان و شایعات منتشر‌شده درباره این مسئله، منجر به کاهش سرمایه اجتماعی شده است. در این سیلاب ناکارآمدی بخشی از بدنه دولت هم نمایان شده است. سیلاب گلستان که در روزهای پایانی سال 97 و در ابتدای سال 98 رخ داد، شهرهای آق‌قلا و گمیشان، گنبدکاووس و بخشی از روستاهای حاشیه رودخانه‌های گرگان رود، اترک و قره‌سو را درگیر کرد. از سیلاب سال گذشته گلستان در گزارش مرکز بررسی‌های استراتژیک به‌عنوان بزرگ‌ترین سیلاب تاریخ این استان یاد شده است. این مرکز کارشناسان خود را برای بررسی میدانی به استان گلستان اعزام می‌کند تا حاصل مشاهدات آنها پژوهشی را رقم بزند که نتایج آن مایه شگفتی است. بر اساس یافته‌های پژوهش انجام‌شده در این مرکز، خطاهای انسانی متعدد خانه و کاشانه مردم را طعمه سیل کرده است و اگر بودجه‌ای برای اجرای برخی طرح‌ها صرف نمی‌شد، خسارات مردم بومی از سیلاب به حداقل می‌رسید. در گزارش مرکز بررسی‌های استراتژیک به‌صراحت عنوان شده که گناه تمام خسارات وارد‌شده به مردم را نباید به گردن طبیعت و سیلاب انداخت. ‌تغییر مسیر کانال پخش سیلاب با دستور یک مقام سیاسی بر اساس پژوهش انجام‌شده در شهر گنبدکاووس تا روستای قرنجیک که سیلاب رودخانه گرگان رود در بستر طبیعی رودخانه جریان داشته است، خسارات کمتری به مناطق اطراف رودخانه وارد شده و حداکثر باعث آب‌گرفتگی در روستاها و شهرهای واقع در حریم رودخانه شده است اما در روستای قرنجیک پورامان در 29 اسفند 1397 شرکت آب منطقه‌ای گلستان تصمیم می‌گیرد کانال انحرافی برای پخش سیلاب در دشت و اراضی کشاورزی واقع در شمال آق‌قلا ایجاد کند تا سیلاب به شهر آق‌قلا نرسد. اهالی این روستا با این تصور که این کانال باعث آب‌گرفتگی روستای آنها خواهد شد، خواهان تغییر مسیر کانال شده و جلوی کار دستگاه‌های حفر کانال را می‌گیرند، در شرایطی که بین آب منطقه‌ای و مردم درخصوص مسیر حفر کانال اختلاف وجود داشته، با مداخله فرماندار وقت آق‌قلا (امانگلدی ضمیر) دستور به حفر کانال از مسیر مدنظر مردم داده می‌شود؛ اما محاسبات مربوط به این کانال انحرافی اشتباه بوده و باعث ورود سیلاب از شمال آق‌قلا به این شهر می‌شود. بر اساس نظر کارشناسان این پژوهش، درحال‌حاضر قضاوت درباره اینکه اگر کانال انحرافی مدنظر شرکت آب منطقه‌ای گلستان از همان مسیر اولیه حفر می‌شد، سیلاب وارد آق‌قلا می‌شد یا نه، امکان‌پذیر نیست ولی این امر قطعی است که اگر سیلاب در همان مسیر طبیعی رودخانه از داخل آق‌قلا می‌گذشت، میزان آب‌گرفتگی حاصل از آن بسیار کمتر از آب‌گرفتگی ناشی از کانال انحرافی و خروج از مسیر طبیعی رودخانه می‌شد. در آخرین شب سال 1397 ترکیبی از مداخله آب‌ منطقه‌ای، مردم و فرماندار باعث خروج سیلاب از مسیر طبیعی گرگان‌رود می‌شود و با خروج سیلاب از مسیر طبیعی رودخانه مدیریت آن بسیار دشوار و مدت زمان ماندگاری سیل هم افزایش می‌یابد. همچنین در این گزارش آمده است که بر اساس تجربه سیل‌های پیشین گرگان‌رود، سیلاب بدون مداخله انسانی از چند نقطه در نزدیکی روستای سلاق‌یلقی و قرنجیک پورامان خارج می‌شود اما مدیریت این مناطق هم به موقع مورد توجه قرار نمی‌گیرد. غفلت از نقاط خروج سیلاب گرگان رود در نزدیکی روستای سلاق یلقی باعث می‌شود مجددا در 6 اردیبهشت 1398 آب از همان نقاط پیشین خارج شده و باعث آب‌گرفتگی مجدد در آق‌قلا شود. هرچند این آب‌گرفتگی به شدت قبل نبود ولی از این جهت که دقیقا از همان نقطه سابق بود و یک ماه نیز برای اصلاح آن فرصت وجود داشت، حائز اهمیت است. ‌سیلابی‌شدن به دلیل طرح‌های زهکشی گمیش‌تپه به‌عنوان شهری که در حاشیه رودخانه گرگان‌رود نیست هم در فروردین 98 دچار آب‌گرفتگی می‌‌شود. گمیش‌تپه تنها شهری در غرب استان گلستان است که اراضی پیرامونش زهکشی گسترده شده است. بررسی تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد سیلاب نخست گمیشان که طبق تصاویر ماهواره‌ای در شمال شرق شهر شکل‌گرفته، دقیقا در زمین‌هایی که زهکشی شده بودند، رخ داده است. در‌حال‌حاضر طرح اجرای زهکشی در 280 هزار هکتار از اراضی استان گلستان توسط جهاد کشاورزی در حال اجرا است که تا فروردین 1398 از این مقدار 34 هزار هکتار اجرا شده بود و تمامی طرح اجراشده در محدود شهرستان گمیشان قرار دارد. زهکشی اراضی با تغییر شیب زمین و برهم زدن آبراهه‌های طبیعی و ایجاد شیب جدید و کانال‌های مصنوعی مسیرهای جدیدی را برای عبور آب ایجاد می‌کند که کاملا بر مبنای مداخلات بشر و اقدامات مهندسی است و باعث برهم خوردن ساختار طبیعی زمین و آبراهه‌ها و حوضه‌های آبریز موجود می‌شود. این در حالی است که زمین‌های بالاتر از این اراضی که زهکشی نشده بودند، توانسته‌اند با همان ساختار طبیعی خود رواناب‌ها و بارندگی‌ها را هدایت کنند. اهمیت تأثیر منفی زهکشی 34 هزار هکتار از اراضی گمیشان بر سیلابی شدن این شهرستان وقتی بیشتر می‌شود که در نظر داشته باشیم این 34 هزار هکتار فقط فاز نخست طرح زهکشی 280 هزار هکتار از اراضی استان گلستان است و احتمالا در آینده با کامل شدن این 280 هزار هکتار سایر شهرستان‌های استان گلستان هم با هر بارندگی‌ای درگیر سیل خواهند شد. ‌نجات سایت پرورش میگو به قیمت سیلابی‌شدن گمیشان بر اساس نظر مرکز بررسی‌های ریاست‌جمهوری مانند سیلاب گرگان‌رود متأسفانه سیلاب اترک نیز با مداخلات انسانی و سازمانی از مسیر طبیعی خود خارج شد و با طی مسیری عجیب در نهایت به گمیش‌تپه می‌رسد. در مسیر معمول سیلاب اترک اداره شیلات، سایتی برای پرورش میگو احداث کرده بود که برای حفاظت از تأسیسات این سایت، بدون هماهنگی با ستاد مدیریت بحران اقدام به ساخت دیواره خاکریز و خندق حفاظتی در شرق سایت به طول شش کیلومتر و ارتفاع حدود سه متر کرده بود. این خاکریز حفاظتی سایت میگو باعث می‌شود سیلاب اترک نتواند مسیر طبیعی خود را از مراتع و شوره‌زارهای خالی از سکنه طی کرده و به تالاب گمیشان سرازیر شود. خاکریز احداثی سازمان شیلات هرچند مانع آب‌گرفتگی سایت میگو می‌شود ولی سیلاب اترک را به سمت شهر گمیش‌تپه منحرف و این شهر را که پیش‌تر هم با دو سیلاب درگیر شده بود، با سیلاب سوم مواجه می‌کند. خاکریز هشت‌کیلومتری احداث‌شده توسط اداره شیلات را می‌توان اوج ناهماهنگی‌ها و خودخواهی‌های سازمانی در سیل گلستان دانست. ‌ازدست‌رفتن سرمایه اجتماعی طبق پژوهش انجام‌شده، مدیریت پس از بحران سیلاب هم با خطاهای سازمانی و انسانی متعددی مواجه بوده و در تشدید خسارت‌ها نقش داشته است. در این گزارش به نبود اطلاعات کافی یا وجود اطلاعات متناقض برای تصمیم‌گیری، مداخله افراد غیرمسئول و گروه‌های ذی‌نفوذ و مختل‌شدن امور، وجود فرماندهان متعدد برای تصمیم‌سازی و اخذ تصمیمات متناقض، نبود برنامه و ... اشاره شده است. همچنین نگارندگان گزارش معتقدند که سیل گلستان علاوه بر پیامدهای اجتماعی پیامدهای سیاسی هم داشته است. در این سیلاب بخشی از دستگاه‌های اجرائی دولت در استان دچار ناکارآمدی شدند و این ناکارآمدی بدبینی افکار عمومی کل کشور نسبت به کارآمدی دولت را در پی داشته است. در این گزارش به عزل سریع و بازگرداندن استاندار گلستان که در زمان وقوع سیل در خارج از کشور بود و نقش آن در بدبینی افکار عمومی هم اشاره می‌شود. همچنین به شایعات مربوط به حضور رئیس‌جمهور در کیش اشاره شده و سخن گفتن افکار عمومی و شبکه‌های اجتماعی از عدم واکنش سریع رئیس‌جمهور را نشانگر کاهش سرمایه اجتماعی دولت در سیل گلستان معرفی می‌کند. مجموع یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد وقایع تلخ سیلاب گلستان نه به دلیل بارندگی بی‌سابقه بلکه حاصل خشک‌سالی فکری باسابقه حکمرانانی بود که پیامدهای مخرب اقدامات خود را انکار و با خودخواهی مرسوم سازمانی، روند وقایع معمول طبیعت را به فاجعه و بلا تبدیل می‌کنند. نسبت‌دادن تمامی ابعاد سیل گلستان به طبیعت تهمتی ناروا و فرافکنانه است. آنچه گلستان را زیر آب برد، سیل نبود؛ جهل بود؛ جهلی مستمر که از دهه‌ها پیش با مجموعه گسترده‌ای از اقدامات مخرب طبیعت شروع شده بود و بعد از سیل هم در تلاش است با نسبت‌دادن آن به طبیعت این جهل را جعل کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.